Phần lớn việc buôn bán trong phố cổ Hà Nội diễn ra trong những ngôi nhà ống hẹp và sâu: mặt tiền là cửa hàng, gian sau và tầng trên là nơi ở, gác lửng hay góc cầu thang làm kho. Cách tổ chức "vừa ở vừa bán" ấy có từ khi phố nghề hình thành, và vẫn là cách nhiều gia đình phố cổ sống đến hôm nay, dù hàng hoá và người buôn đã thay đổi nhiều.
Bài này nhìn vào đời sống buôn bán hằng ngày của phố cổ: không gian nhà ống phục vụ buôn bán thế nào, ai đang buôn bán, phố nghề đổi nghề ra sao, nhịp một ngày của một cửa hàng phố cổ. Phần thủ tục kinh doanh, thuế, thuê mặt bằng được viết riêng ở mục doanh nghiệp; phần kiến trúc nhà ống ở mục Hồ Gươm và phố cổ.
Nhà ống: không gian sinh ra để buôn bán
Nhà ống phố cổ có mặt tiền hẹp, chiều sâu lớn, nhiều nhà xưa có giếng trời ở giữa. Theo cách giải thích phổ biến, hình dáng ấy hình thành vì mặt tiền là phần quý nhất của mảnh đất: ai cũng muốn có một khoảng mặt phố để bày hàng. Đất phố được chia thành những dải hẹp, kéo sâu vào trong, để nhiều nhà cùng có mặt tiền.
Trong nhà ống truyền thống, gian ngoài cùng là cửa hàng, có quầy, kệ, hàng bày ra cả hè phố. Phía sau là nơi sản xuất hoặc kho, rồi đến sân trong, bếp, chỗ ở của gia đình. Gác lửng phía trên cửa hàng thường dùng làm kho hoặc chỗ ngủ. Cách bố trí ấy cho phép gia đình vừa bán hàng vừa sinh hoạt, trông hàng cả ngày.
Ngày nay, nhiều nhà ống đã được cải tạo, xây cao thêm tầng, nhưng nguyên tắc "mặt tiền bán, phía sau ở" vẫn còn. Khi đi bộ qua phố cổ, nhìn qua cửa hàng vào phía trong, bạn có thể thấy bếp, bàn ăn, xe máy để trong nhà, những dấu hiệu của một gia đình sống ngay sau quầy hàng.
Ai đang buôn bán trong phố cổ hôm nay
Người buôn bán phố cổ hôm nay khá đa dạng. Có những gia đình gốc phố, buôn bán qua nhiều thế hệ, giữ nghề cũ hoặc chuyển sang mặt hàng mới. Có những người thuê mặt bằng từ chủ nhà để kinh doanh, nhiều người từ các tỉnh lên. Có doanh nghiệp mở cửa hàng, chi nhánh. Và có những hộ kinh doanh nhỏ chỉ thuê một góc mặt tiền, một khoảng vỉa hè để bán.
Một hiện tượng phổ biến là chủ nhà cho thuê mặt tiền và lui vào sống ở phía sau hoặc tầng trên, thậm chí chuyển ra ngoài phố cổ sống, để lấy tiền thuê. Giá trị mặt tiền phố cổ cao khiến việc cho thuê nhiều khi có lời hơn tự kinh doanh. Điều này làm thay đổi bộ mặt phố: hàng hoá đổi nhanh theo người thuê.
Cũng có những gia đình nhất quyết giữ nghề, giữ cửa hàng như một phần ký ức gia đình. Những cửa hàng này thường có biển hiệu cũ, đồ đạc cũ, chủ cửa hàng là người lớn tuổi. Họ là chứng nhân của sự thay đổi của phố qua nhiều thập kỷ.
Phố nghề đổi nghề: những hướng chuyển phổ biến
Bảng dưới khái quát các hướng chuyển đổi mặt hàng thường gặp trong phố cổ, không gắn với một phố cụ thể:
| Hướng chuyển | Ví dụ | Lý do thường gặp |
|---|---|---|
| Từ nghề thủ công sang buôn bán thành phẩm | Xưởng làm chuyển ra ngoại thành, phố chỉ bán | Tiếng ồn, giá thuê, thiếu thợ |
| Từ hàng cho người dân sang hàng cho khách du lịch | Cửa hàng đồ dùng thành cửa hàng quà lưu niệm, lụa | Khách du lịch đông, giá bán cao hơn |
| Từ cửa hàng sang dịch vụ ăn uống, lưu trú | Nhà ống thành quán cà phê, nhà nghỉ | Lợi nhuận, nhu cầu khách |
| Từ bán lẻ sang bán buôn, đầu mối | Cửa hàng gần chợ thành kho, điểm giao hàng | Vị trí gần chợ Đồng Xuân |
| Giữ nghề, đổi vật liệu | Gò thiếc thành gò inox, tôn | Nhu cầu thực tế thay đổi |
Sự đổi nghề không phải mới: trong suốt lịch sử, phố cổ luôn thay đổi theo nhu cầu. Tên phố như Hàng Buồm, Hàng Lược chính là bằng chứng của những lần đổi nghề trước đây. Điều mới là tốc độ thay đổi nhanh hơn nhiều so với trước.
Một ngày của cửa hàng phố cổ
Nhịp một ngày của một cửa hàng gia đình trong phố cổ, ở mức khái quát:
- Sáng sớm: mở cửa, quét dọn, bày hàng ra mặt tiền và vỉa hè; nhận hàng từ xe chở hàng trước khi phố đông.
- Buổi sáng: bán cho khách quen, người buôn đến lấy hàng; người trong nhà thay nhau trông hàng và lo việc nhà.
- Trưa: ăn trưa ngay trong cửa hàng hoặc gọi đồ ăn; nhiều cửa hàng vẫn mở, người trông hàng nghỉ ngơi tại chỗ.
- Chiều: khách vãng lai, khách du lịch đông hơn; kiểm hàng, đặt hàng cho hôm sau.
- Tối: một số cửa hàng đóng cửa, thu hàng vào nhà; phố chuyển sang nhịp ăn uống, đi chơi. Cửa hàng phục vụ khách du lịch mở muộn hơn.
Nhịp sống này khiến ranh giới giữa nhà và cửa hàng rất mờ. Bữa cơm gia đình có thể bị gián đoạn khi có khách, trẻ nhỏ làm bài tập ngay sau quầy hàng. Đó là một phần đặc trưng của đời sống phố cổ mà người ngoài ít thấy.
Vỉa hè: phần mở rộng của cửa hàng
Vỉa hè phố cổ hẹp, nhưng có vai trò lớn trong buôn bán: chỗ bày hàng, chỗ để xe của khách, chỗ ngồi của hàng ăn, chỗ làm việc của thợ. Việc sử dụng vỉa hè cho buôn bán được quản lý theo quy định của thành phố, và mức độ cho phép thay đổi qua từng thời kỳ. Có thời điểm vỉa hè được dọn gọn để người đi bộ đi lại, có thời điểm được sử dụng có thời hạn.
Với người đi bộ, điều này có nghĩa là đôi khi phải đi xuống lòng đường vì vỉa hè đầy hàng hoá và xe máy. Hãy cẩn thận với xe cộ, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ. Với người buôn bán, việc dùng vỉa hè đúng quy định giúp tránh bị nhắc nhở hoặc xử phạt, và giữ được quan hệ tốt với hàng xóm.
Phần quy định cụ thể về sử dụng vỉa hè, giấy phép, xử phạt nằm ngoài phạm vi bài này, và cần được kiểm tra theo văn bản hiện hành. Ở đây, chỉ cần hiểu rằng vỉa hè là không gian chung, nơi lợi ích của người buôn bán, người đi bộ và người dân phải được cân bằng.
Hàng xóm buôn bán: cạnh tranh và tương trợ
Trong phố nghề, những cửa hàng cùng bán một loại hàng nằm sát nhau. Điều này tạo ra cạnh tranh, nhưng cũng tạo ra tương trợ. Khi khách hỏi món mà cửa hàng mình hết, người bán thường chỉ sang nhà bên cạnh. Khi cần hàng gấp, họ mượn tạm hàng của nhau. Quan hệ hàng xóm buôn bán được xây dựng qua nhiều năm, đôi khi nhiều thế hệ.
Những quy ước ngầm cũng tồn tại: không tranh khách đang đứng ở cửa hàng khác, không phá giá quá mức, giữ chung vệ sinh và trật tự phố. Ở những phố còn giữ nghề, các cửa hàng còn chia sẻ nguồn hàng, giới thiệu thợ cho nhau.
Với người mua, hiểu điều này giúp bạn thoải mái hơn: bạn có thể xem nhiều cửa hàng trên cùng một phố, hỏi người bán gợi ý nơi khác nếu họ không có hàng. Người buôn bán phố cổ thường thực tế và thân thiện với khách lịch sự.
Phố cổ sau sắp xếp hành chính 2025: buôn bán có gì thay đổi
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, quận Hoàn Kiếm cũ được sắp xếp lại; phần lớn khu phố cổ thuộc phường Hoàn Kiếm, khu phía nam hồ thuộc phường Cửa Nam, một vài phần nhỏ thuộc phường khác. Với người buôn bán, thay đổi trực tiếp nhất là địa chỉ cửa hàng: tên phường cũ như Hàng Bạc, Hàng Đào, Đồng Xuân, Hàng Mã không còn trên giấy tờ hành chính, thay bằng phường mới.
Việc cập nhật địa chỉ trên giấy đăng ký kinh doanh, hoá đơn, biển hiệu, bao bì là việc nhiều cửa hàng phải làm. Thủ tục cụ thể và thời hạn thuộc về mục doanh nghiệp và thủ tục của trang, cần theo hướng dẫn của cơ quan quản lý hiện hành.
Còn với nhịp buôn bán hằng ngày, phố vẫn là phố: Hàng Mã vẫn bán đồ trang trí, Hàng Thiếc vẫn tiếng búa, chợ Đồng Xuân vẫn đông người buôn. Tên phố không đổi, chỉ tên phường thay đổi. Phố nghề, với lịch sử hàng trăm năm, tiếp tục thích nghi như nó vẫn luôn làm.
Bán qua mạng và giao hàng từ những gian nhà cổ
Một thay đổi lớn của buôn bán phố cổ những năm gần đây là việc bán hàng qua mạng. Nhiều cửa hàng gia đình trong phố, kể cả những cửa hàng lâu đời, nay nhận đơn qua tin nhắn, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, rồi đóng gói gửi đi khắp nơi. Gian hàng mặt phố trở thành vừa là nơi bán trực tiếp, vừa là kho và điểm đóng gói.
Hệ quả dễ thấy là trên phố xuất hiện nhiều người giao hàng bằng xe máy ra vào liên tục, những chồng hộp đóng gói xếp trước cửa hàng vào buổi chiều. Với những phố bán buôn gần chợ Đồng Xuân, xe chở hàng đi các tỉnh vốn đã quen; nay thêm nhịp giao hàng lẻ đến từng người mua trong thành phố.
Bán qua mạng giúp nhiều cửa hàng nhỏ bù lại doanh thu khi khách đến trực tiếp ít đi, và giúp những mặt hàng truyền thống như ô mai, mứt, dược liệu, đồ thủ công đến được với người ở xa. Phố nghề, theo cách đó, mở rộng phạm vi buôn bán vượt ra khỏi chiều dài con phố, trong khi gian nhà ống vẫn là trung tâm của mọi việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà ống phố cổ lại hẹp và sâu?
Theo cách giải thích phổ biến, mặt tiền là phần quý nhất của đất phố vì là nơi bày hàng, nên đất được chia thành những dải hẹp kéo sâu vào trong để nhiều nhà cùng có mặt phố. Hình dáng ấy phục vụ trực tiếp cho việc vừa ở vừa buôn bán.
Người buôn bán phố cổ hôm nay là ai?
Có gia đình gốc phố buôn bán nhiều thế hệ, người thuê mặt bằng từ các tỉnh lên, doanh nghiệp mở cửa hàng, và hộ kinh doanh nhỏ. Nhiều chủ nhà cho thuê mặt tiền và sống phía sau hoặc chuyển đi nơi khác.
Phố nghề có còn giữ nghề không?
Một số phố còn giữ khá rõ như Hàng Mã, Hàng Thiếc, Lãn Ông, Hàng Bạc. Nhiều phố đã đổi sang mặt hàng khác hoặc chuyển sang dịch vụ ăn uống, lưu trú, quà lưu niệm. Sự đổi nghề diễn ra suốt lịch sử phố cổ, nay nhanh hơn trước.
Sau sáp nhập 2025, địa chỉ cửa hàng phố cổ ghi thế nào?
Tên phố giữ nguyên, nhưng tên phường thay đổi: phần lớn khu phố cổ nay thuộc phường Hoàn Kiếm, khu phía nam hồ thuộc phường Cửa Nam. Cửa hàng cần cập nhật địa chỉ theo hướng dẫn của cơ quan quản lý hiện hành.
Đi bộ trong phố cổ khi vỉa hè đầy hàng thì nên làm gì?
Đi chậm, quan sát xe cộ khi phải xuống lòng đường, giữ trẻ nhỏ sát người. Tránh dừng lại giữa lối hẹp, nhường lối cho người chở hàng. Vào các phố đi bộ cuối tuần sẽ thoải mái hơn.