Phố Hàng ở phố cổ Hà Nội: vì sao phố mang tên nghề và phố nào còn bán đúng mặt hàng

Nhiều phố trong khu phố cổ Hà Nội mang chữ "Hàng" đi kèm một mặt hàng, như Hàng Bạc, Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Gai, Hàng Thiếc, vì xưa mỗi phố là nơi tập trung những nhà cùng làm hoặc cùng buôn một thứ hàng. Chữ "hàng" ở đây là mặt hàng, cửa hàng. Người các làng nghề quanh Thăng Long ra kinh thành, ở cạnh nhau theo nghề, dần thành phố mang tên thứ họ bán.

Hôm nay, có phố vẫn bán đúng thứ ghi trong tên, như Hàng Mã với đồ giấy và đồ trang trí, Hàng Thiếc với đồ kim loại tấm, Hàng Bạc với vàng bạc trang sức. Có phố đã đổi nghề hẳn, tên chỉ còn là dấu vết lịch sử. Bài này giải thích cách hình thành phố Hàng, phân loại các phố theo mức độ còn giữ nghề, và cách đọc tên phố khi đi bộ trong khu phố cổ.

Từ phường nghề đến phố Hàng

Khu phố cổ nằm giữa hồ Hoàn Kiếm, thành Thăng Long cũ và sông Hồng. Nơi đây từng có nhiều sông nhỏ, ao hồ, bến thuyền nối với sông Hồng, thuận lợi cho buôn bán. Những người thợ thủ công và người buôn từ các làng quanh vùng đồng bằng Bắc Bộ đến đây sinh sống, thường theo nhóm cùng làng, cùng nghề. Họ dựng nhà gần nhau, lập đình thờ tổ nghề hoặc thành hoàng làng gốc, và chia nhau một đoạn phố để sản xuất và bán hàng.

Cách tổ chức theo nghề có lợi cho cả người bán lẫn người mua. Người bán dễ mua nguyên liệu chung, học nghề lẫn nhau, giữ giá với nhau. Người mua biết muốn mua thứ gì thì tìm đến đúng phố, có nhiều cửa hàng để so sánh. Từ đó, tên phố dần gắn với thứ được bán: phố bán đường mật thành Hàng Đường, phố bán buồm thành Hàng Buồm, phố bán chiếu thành Hàng Chiếu.

Con số "36 phố phường" quen thuộc thường được hiểu là cách nói chung chỉ sự đông đúc của khu buôn bán Thăng Long, không phải đúng 36 con phố. Lịch sử hành chính các phường thời Lê, thời Nguyễn và tên gọi thời Pháp có nhiều thay đổi; phần ấy thuộc về câu chuyện lịch sử tên gọi. Ở đây, điều đáng nhớ là tên phố Hàng phản ánh nhịp buôn bán thật của từng thời, và nhịp ấy vẫn tiếp diễn.

Phố còn giữ nghề, phố đã đổi nghề

Bảng dưới phân loại một số phố Hàng quen thuộc trong khu phố cổ theo mức độ còn bán đúng mặt hàng trong tên. Đây là quan sát chung, mỗi phố đều có cửa hàng xen kẽ đủ loại:

Vì sao có phố giữ nghề, phố không? Nghề nào còn nhu cầu trong thành phố thì còn. Đồ giấy, đồ trang trí lễ tết, đồ kim loại gia dụng vẫn được dùng nên Hàng Mã, Hàng Thiếc còn sống. Buồm thuyền thì không còn cần khi sông nhỏ trong phố đã bị lấp và đường thuỷ không còn đi qua đây, nên Hàng Buồm chuyển sang bán thứ khác.

Đọc tên phố khi đi bộ: vài gợi ý

Chữ "Hàng" đi với tên mặt hàng. Hàng Bông là phố bông, Hàng Bồ là phố đồ đan như bồ, thúng, Hàng Chiếu là phố chiếu, Hàng Muối là phố muối, Hàng Mắm là phố mắm, Hàng Cót là phố cót đan. Đọc tên là đoán được phố xưa bán gì.

Có phố mang tên nghề, không có chữ "Hàng". Lò Rèn chỉ nghề rèn sắt, Thuốc Bắc chỉ nghề bán thuốc, Bát Đàn chỉ loại bát sành thô. Những tên này cũng thuộc hệ phố nghề.

Có phố mang tên người. Lãn Ông, Lương Văn Can, Tạ Hiện, Đào Duy Từ là những phố mang tên nhân vật lịch sử, đặt vào các thời kỳ sau. Nhiều phố này trước kia có tên khác gắn với nghề.

Tên phố không luôn khớp với hàng hoá hôm nay. Đừng ngạc nhiên khi thấy phố Hàng Chiếu không còn bán chiếu, hay phố Hàng Buồm bán bánh kẹo. Tên phố là ký ức, còn hàng hoá là hiện tại.

Một phố có thể bán nhiều thứ theo đoạn. Phố dài như Hàng Bông chia thành nhiều đoạn mỗi đoạn một kiểu hàng. Đi hết phố mới thấy đủ bức tranh.

Phố chuyên doanh hôm nay: không mang tên nghề vẫn chuyên một nghề

Một hiện tượng thú vị của phố cổ hôm nay là có những phố chuyên một mặt hàng mới, dù tên phố không nói lên điều đó. Ví dụ có đoạn phố tập trung cửa hàng đồ điện, đoạn phố chuyên vải, đoạn chuyên đồ trang trí, đoạn chuyên đồ bảo hộ lao động, đoạn chuyên bao bì. Cách tổ chức "phố một nghề" vẫn tiếp diễn theo logic cũ: người cùng nghề ở gần nhau, khách biết tìm đến đâu.

Có những phố chuyên doanh mới hình thành do vị trí gần chợ Đồng Xuân, gần đầu mối giao thông hoặc theo nhu cầu của khách du lịch. Phố quanh chợ chuyên hàng sỉ, phố gần khu tập trung khách du lịch chuyên quà lưu niệm, đồ lụa, tranh. Sự chuyển đổi này diễn ra liên tục, nên bức tranh phố chuyên doanh của năm nay có thể khác vài năm trước.

Đối với người mua, điều này có nghĩa là muốn mua thứ gì thì nên hỏi người dân trong phố "mua thứ này ở phố nào", hơn là chỉ dựa vào tên phố. Người buôn bán trong phố cổ rất quen với câu hỏi ấy và thường chỉ đường tận tình.

Đình làng trong phố: dấu vết của người làng ra phố

Một dấu hiệu cho thấy phố nghề hình thành từ người làng ra phố là những ngôi đình nhỏ xen giữa các dãy nhà ống. Nhiều đình trong phố cổ thờ tổ nghề hoặc thờ thành hoàng của làng gốc, nơi những người thợ, người buôn trước kia ra đi. Ví dụ, trên phố Hàng Bạc có đình Kim Ngân, gắn với nghề kim hoàn và những người thợ bạc. Các đình này vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng của phường nghề, vừa là nơi giữ quy ước nghề.

Đình trong phố thường nhỏ, cổng hẹp, lẫn giữa các cửa hàng, nếu không để ý dễ đi qua mà không thấy. Một số đình đã được trùng tu, mở cửa vào các dịp lễ, một số dùng làm nơi sinh hoạt của tổ dân phố. Khi vào thăm, nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong.

Phần di tích, đình chùa và lễ hội của phố cổ được viết riêng ở mục di tích. Trong câu chuyện buôn bán, đình làng trong phố cho thấy một điều: phố cổ không chỉ là nơi mua bán mà là nơi người làng giữ gìn quan hệ đồng hương, đồng nghề suốt nhiều thế hệ.

Phố nghề trước sức ép của du lịch và thương mại mới

Mấy chục năm gần đây, khu phố cổ chịu sức ép lớn: giá thuê mặt bằng cao, khách du lịch đông, thương mại điện tử và trung tâm mua sắm cạnh tranh. Nhiều gia đình cho thuê mặt tiền thay vì tự buôn bán; nhiều cửa hàng chuyển từ bán cho người dân sang bán cho khách du lịch. Nghề cũ ít người theo vì thu nhập không đủ so với cho thuê nhà hoặc làm dịch vụ.

Tuy vậy, một số phố vẫn giữ được nhịp nghề nhờ nhu cầu ổn định của thành phố và các tỉnh lân cận. Người buôn từ nhiều tỉnh vẫn về phố cổ lấy hàng mã, đồ trang trí, đồ kim khí, hàng tạp hoá. Những phố sát chợ Đồng Xuân vẫn là đầu mối bán buôn cho nhiều chợ nhỏ.

Câu chuyện phố nghề hôm nay vì vậy không chỉ là hoài niệm. Nó là sự cân bằng giữa giữ nghề, chuyển nghề và mở thêm dịch vụ. Người đi bộ trong phố cổ có thể thấy cả ba điều ấy trên cùng một con phố: một cửa hàng gia đình bán đúng nghề cũ, kế bên là quán cà phê, xa hơn là cửa hàng quà lưu niệm.

Vì sao buôn bán tụ về đúng khu này

Vị trí là lý do đầu tiên. Khu phố cổ nằm ở phía đông thành Thăng Long, giữa thành và sông Hồng. Hàng hoá từ các vùng đồng bằng, trung du theo sông Hồng và các nhánh sông nhỏ về đây, cập bến ở bờ sông rồi được chuyển vào phố. Trong khu phố xưa có nhiều ao hồ, kênh rạch, đường nước nhỏ nối ra sông, nên thuyền buôn có thể đi khá sâu vào trong. Những tên phố như Hàng Buồm, Hàng Bè, Hàng Muối gợi lại thời buôn bán gắn với sông nước.

Lý do thứ hai là nhu cầu của kinh thành. Triều đình, quan lại, binh lính và cư dân trong thành cần lương thực, vải vóc, đồ dùng, đồ lễ. Người buôn và thợ thủ công tụ về gần thành để phục vụ nhu cầu ấy. Theo thời gian, khu buôn bán lớn dần, các phường nghề định hình, chợ búa mọc lên quanh các bến và cửa ô.

Lý do thứ ba là mạng lưới làng nghề quanh Thăng Long. Mỗi làng chuyên một nghề, có sản phẩm cần bán ra kinh thành. Phố cổ trở thành nơi làng nghề gặp khách hàng. Khi đường thuỷ mất dần vai trò, ao hồ bị lấp, phố vẫn giữ vị trí trung tâm nhờ chợ Đồng Xuân và các tuyến đường bộ, đường sắt về sau.

Những phố Hàng ít được nhắc mà đáng để ý

Ngoài các phố nổi tiếng, khu phố cổ còn nhiều phố Hàng nhỏ, ngắn, tên gọi mỗi phố là một mảnh ký ức buôn bán:

• Hàng Bồ: xưa bán đồ đan bằng tre nứa như bồ, thúng, mủng. Hôm nay phố bán nhiều mặt hàng khác.
• Hàng Rươi: gắn với việc buôn bán rươi, sản vật mùa thu của vùng nước lợ.
• Hàng Cót: phố của cót đan bằng tre, dùng làm vách, quây thóc.
• Hàng Chĩnh: chĩnh là loại vò, vại sành đựng nước, đựng mắm, gạo.
• Hàng Quạt: xưa làm và bán quạt giấy, quạt nan; về sau nổi tiếng với đồ thờ sơn son thếp vàng, cờ, câu đối.
• Hàng Khay: gắn với khay khảm trai, một nghề thủ công tinh xảo.
• Hàng Trống: xưa có nghề làm trống, và gắn với dòng tranh dân gian Hàng Trống vẽ tay nhiều màu.
• Bát Đàn: phố bán bát sành thô, loại bát dùng hằng ngày của người dân.

Những phố này phần lớn đã đổi nghề, nhưng đi qua và đọc tên, bạn có thể hình dung một Thăng Long buôn bán đủ thứ đồ dùng hằng ngày, từ cái vò sành, tấm cót đến chiếc quạt nan. Đó là bức tranh kinh tế của một đô thị tiền công nghiệp mà phố cổ còn giữ lại qua tên gọi.

Câu hỏi thường gặp

Phố cổ Hà Nội có đúng 36 phố không?

Không. "36 phố phường" là cách nói quen chỉ khu buôn bán đông đúc của Thăng Long xưa. Số phố trong khu phố cổ ngày nay nhiều hơn 36, và tên phố, ranh giới đã thay đổi qua các thời kỳ.

Chữ "Hàng" trong tên phố nghĩa là gì?

Chữ "Hàng" chỉ mặt hàng hoặc nơi bán hàng. Phố Hàng Bạc là phố có nghề bạc, Hàng Đường là phố bán đường mật, Hàng Mã là phố bán đồ giấy. Tên phố phản ánh mặt hàng chính được bán ở đó trong quá khứ.

Phố nào trong phố cổ vẫn bán đúng mặt hàng trong tên?

Một số phố còn giữ khá rõ như Hàng Mã với đồ giấy và trang trí, Hàng Thiếc với đồ kim loại tấm, Hàng Bạc với vàng bạc trang sức. Nhiều phố khác đã đổi nghề, tên chỉ còn là dấu vết lịch sử.

Vì sao nhiều phố đổi nghề?

Khi nhu cầu với một mặt hàng mất đi hoặc giá thuê nhà tăng, người buôn chuyển sang thứ khác có lời hơn. Ví dụ đường thuỷ không còn qua phố nên nghề buồm thuyền biến mất. Du lịch phát triển làm nhiều cửa hàng chuyển sang phục vụ khách.

Muốn tìm mua một thứ trong phố cổ nên làm gì?

Hỏi người buôn bán trong phố là cách nhanh nhất, vì họ biết mặt hàng nào tập trung ở phố nào. Tên phố có thể không còn đúng với hàng hoá hôm nay, nên đừng chỉ dựa vào tên.