Quanh các phố Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt và Hai Bà Trưng ở phía nam Hồ Gươm là cụm công trình hành chính và dịch vụ thời Pháp dày nhất của vùng Hoàn Kiếm: Bắc Bộ phủ (trụ sở của Thống sứ Bắc Kỳ, nay là Nhà khách Chính phủ), khối Tòa án xây đầu thế kỷ XX, và khách sạn Metropole mở cửa năm 1901. Đi thêm một chút về phía tây bắc là khu bệnh viện ở phố Phủ Doãn, có những dãy nhà từ thời Pháp.
Những công trình này cho thấy bộ máy thuộc địa đã tổ chức trung tâm Hà Nội ra sao: cơ quan cai trị, toà án, khách sạn cho người từ chính quốc sang, bệnh viện. Bài này đọc từng công trình như một tác phẩm kiến trúc và một lớp lịch sử, viết khách quan, không đi vào đánh giá chính trị.
Vì sao các công sở tập trung ở phía nam hồ
Khi quy hoạch khu phố mới, chính quyền Pháp đặt các cơ quan quan trọng gần nhau và gần Hồ Gươm, nơi dễ nhận diện và thuận đường đi lại. Bờ nam và đông nam hồ có đất rộng, gần khu Đồn Thủy ven sông, gần phố Tràng Tiền và về sau là Nhà hát Lớn. Việc gom công sở vào một vùng giúp bộ máy hành chính vận hành thuận tiện và tạo một "mặt tiền" quyền lực cho thành phố.
Các công trình được bố trí theo cách quen thuộc của đô thị Pháp: mỗi cơ quan một khuôn viên riêng, có tường rào, cổng, sân, nhà chính quay ra phố lớn. Giữa các khuôn viên là phố thẳng, có hàng cây. Nhìn tổng thể, khu vực này có mật độ xây dựng thấp, nhiều khoảng xanh, rất khác phố cổ.
Một điều thú vị là chức năng của nhiều công trình vẫn gần với ban đầu. Trụ sở cai trị trở thành nhà khách của chính phủ, toà án vẫn là toà án, khách sạn vẫn là khách sạn. Sự liên tục này giúp nhiều công trình giữ được dáng gốc, vì không phải cải tạo lớn để đổi công năng.
Ngược lại, cũng vì là cơ quan đang làm việc, phần lớn công trình trong cụm này không mở cửa cho khách tham quan. Người đi bộ chỉ có thể ngắm từ vỉa hè, qua hàng rào. Điều đó không làm giảm giá trị của việc quan sát, chỉ cần biết nhìn vào đâu.
Bắc Bộ phủ: từ trụ sở Thống sứ đến Nhà khách Chính phủ
Bắc Bộ phủ là tên quen gọi của trụ sở Thống sứ Bắc Kỳ, viên chức đứng đầu bộ máy cai trị xứ Bắc Kỳ thời Pháp. Công trình nằm ở phố Ngô Quyền, gần bờ hồ phía nam, trong một khuôn viên có vườn và tường rào. Dáng kiến trúc là một dinh thự kiểu châu Âu với mặt đứng cân đối, cửa sổ cao, hiên và ban công, đặc trưng của các công trình hành chính đầu thế kỷ XX.
Công trình gắn với hai mốc lịch sử được ghi chép rộng rãi. Ngày 19/8/1945, trong những ngày giành chính quyền ở Hà Nội, đoàn người từ cuộc mít tinh ở quảng trường Nhà hát Lớn đã tiến vào chiếm Bắc Bộ phủ. Cuối năm 1946, khi chiến sự bùng lên ở Hà Nội, khu vực Bắc Bộ phủ là một trong những nơi diễn ra giao tranh ác liệt những ngày đầu, và công trình bị hư hại nặng.
Sau này công trình được tu sửa và dùng làm Nhà khách Chính phủ, nơi đón tiếp và tổ chức hoạt động đối ngoại. Vì là cơ quan đang hoạt động, Bắc Bộ phủ không phải điểm tham quan. Người qua phố có thể nhìn khuôn viên và phần mặt đứng qua hàng rào, nhưng không nên dừng lâu trước cổng hay chụp ảnh cận vào khu vực bảo vệ.
Với người tìm hiểu kiến trúc, điều đáng chú ý là cách công trình đứng trong khuôn viên: lùi xa khỏi phố, có vườn cây lớn phía trước, tạo khoảng cách giữa cơ quan cai trị và đường phố. Đây là cách bố trí thể hiện quyền lực bằng không gian, thường gặp ở dinh thự hành chính thời thuộc địa.
Khối Tòa án và khách sạn Metropole
Khối Tòa án. Toà án được xây vào đầu thế kỷ XX, hoàn thành khoảng giữa thập niên 1900, theo phong cách tân cổ điển. Dấu hiệu dễ nhận là bậc thềm rộng dẫn lên lối vào chính, hàng cột ở mặt tiền và mặt đứng đối xứng nghiêm ngặt. Với toà án, kiến trúc được dùng để tạo cảm giác trang nghiêm, vững chãi; bậc thềm cao đặt người đi vào ở thế "đi lên" trước công lý. Đây hiện là nơi làm việc của cơ quan tư pháp cấp cao, không mở cửa tham quan.
Khách sạn Metropole. Khách sạn mở cửa năm 1901 ở phố Ngô Quyền, là một trong những khách sạn kiểu châu Âu lâu đời nhất ở Hà Nội. Toà nhà gốc có mặt đứng trắng, cửa chớp sơn xanh đậm, ban công sắt, dáng tân cổ điển giản dị. Về sau khách sạn được mở rộng thêm khối mới phía sau, nhưng phần mặt tiền cũ quay ra phố vẫn giữ dáng. Bài này không bàn về dịch vụ hay giá phòng, chỉ nhìn công trình như một phần cảnh quan phố.
Mối quan hệ giữa các công trình. Toà án, Bắc Bộ phủ, khách sạn và Nhà hát Lớn nằm trong một bán kính chỉ vài trăm mét. Đi bộ một vòng sẽ thấy một "trung tâm thuộc địa" thu nhỏ: nơi cai trị, nơi xét xử, nơi lưu trú, nơi giải trí. Cách gom chức năng này cho thấy khu phố Pháp phía nam hồ được nghĩ như một trung tâm hoàn chỉnh chứ không chỉ là khu ở.
Màu trắng và màu vàng. Không phải mọi công trình thời Pháp đều màu vàng. Khách sạn và một số công sở dùng màu trắng hoặc kem, trong khi nhiều biệt thự và công sở khác dùng màu vàng. Màu sơn đã thay đổi nhiều lần qua các đợt tu bổ, nên đừng coi màu hiện tại là màu gốc chắc chắn.
Khu bệnh viện ở phố Phủ Doãn
Ở phía tây bắc khu vực, phố Phủ Doãn có một bệnh viện lớn hình thành từ thời Pháp, ban đầu là nhà thương phục vụ thành phố, người dân quen gọi là nhà thương Phủ Doãn. Ngày nay đây là một bệnh viện ngoại khoa lớn của cả nước, khuôn viên đã có thêm nhiều khối nhà mới, nhưng vẫn còn những dãy nhà thấp tầng mang dáng kiến trúc thời Pháp: tường dày, hành lang dài có mái che, cửa sổ cao có cửa chớp.
Kiến trúc bệnh viện thời Pháp có những đặc điểm riêng: các dãy nhà xếp song song, cách nhau bằng sân trống để thông gió và lấy sáng, hành lang mở nối các dãy. Cách làm này xuất phát từ quan niệm y học thời đó về không khí trong lành và tránh lây nhiễm. Ở Hà Nội, nó còn hợp với khí hậu nóng ẩm.
Bệnh viện là nơi khám chữa bệnh, không phải điểm tham quan. Nếu đi qua phố Phủ Doãn, bạn có thể nhìn các dãy nhà cũ từ ngoài vào, nhưng hãy nhường lối cho xe cứu thương và người nhà bệnh nhân, không chụp ảnh người bệnh.
Phố Phủ Doãn cũng là một ví dụ của vùng chuyển tiếp: một bên là các ngõ phố cổ quanh Hàng Bông, Hàng Da; một bên là khuôn viên bệnh viện quy hoạch kiểu Pháp. Đi chậm sẽ thấy rõ sự đổi nhịp trong chưa đầy trăm mét.
Đọc nhanh các công trình trong cụm
Bảng dưới gom các công trình được nói đến trong bài, kèm chức năng ban đầu, chức năng hiện nay và điều nên quan sát. Thông tin niên đại là xấp xỉ theo các tài liệu phổ biến:
| Công trình | Chức năng thời Pháp | Hiện nay | Nên nhìn gì |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ phủ | Trụ sở Thống sứ Bắc Kỳ | Nhà khách Chính phủ | Khuôn viên vườn, khoảng lùi, mặt đứng cân đối |
| Khối Tòa án | Toà án thời Pháp | Cơ quan tư pháp | Bậc thềm rộng, hàng cột, đối xứng |
| Khách sạn Metropole | Khách sạn cho khách châu Âu | Vẫn là khách sạn | Mặt tiền trắng, cửa chớp xanh, ban công sắt |
| Nhà thương Phủ Doãn | Nhà thương thành phố | Bệnh viện lớn | Dãy nhà thấp, hành lang mở, sân thông gió |
| Nhà hát Lớn | Nhà hát | Nhà hát | Điểm kết trục Tràng Tiền, quảng trường |
Điều chung của cả cụm là sự liên tục chức năng. Đây là lý do khiến khu vực này giữ được không khí thời Pháp rõ hơn những phố biệt thự đã đổi chủ nhiều lần. Đồng thời, vì nhiều công trình là cơ quan nhà nước, việc ngắm chủ yếu là từ vỉa hè.
Cổng, hàng rào và khoảng xanh: ngôn ngữ chung của công sở thời Pháp
Nếu bỏ qua mặt đứng của từng toà nhà, điều làm nên không khí chung của cụm công sở này là những thứ nằm ở mép phố: cổng, hàng rào, trụ cổng và hàng cây. Cổng công sở thời Pháp thường có hai trụ xây lớn, có gờ chỉ và mũ trụ, giữa là cánh cổng sắt hoặc gang có hoa văn. Hàng rào chạy dọc phố trên một bệ tường thấp, phía trên là song sắt cho phép nhìn vào vườn.
Cách làm hàng rào "nhìn xuyên qua" này có chủ ý. Nó vừa xác định ranh giới quyền lực của cơ quan, vừa phô ra khu vườn và mặt nhà cho người đi đường thấy. Khác với tường kín cao của nhiều khuôn viên xây về sau, hàng rào sắt giữ cho phố thoáng, cây trong vườn và cây trên vỉa hè hoà vào nhau thành một dải xanh liên tục.
Khoảng xanh giữa nhà và phố cũng là một phần chức năng: nó lọc bụi, giảm tiếng ồn, tạo bóng mát cho mặt nhà. Nhiều cây trong khuôn viên công sở ở đây đã lớn hơn cả cây vỉa hè. Khi đi bộ, hãy chú ý những đoạn hàng rào còn nguyên hoa văn cũ, những trụ cổng còn giữ mũ trụ; đó là các chi tiết nhỏ nhưng quyết định cảm giác "phố Pháp" của cả khu vực, và cũng là những thứ dễ mất nhất khi cải tạo.
Đi ngắm cụm công sở có ý tứ
Khu vực này có nhiều cơ quan có bảo vệ. Hãy nhớ vài điều cơ bản: không dừng xe trước cổng, không đứng lâu chụp ảnh cận vào lối ra vào, không bay thiết bị bay chụp ảnh trên khu vực cơ quan. Chụp toàn cảnh phố từ vỉa hè đối diện thường không có vấn đề, nhưng nếu được nhắc nhở thì nên làm theo.
Buổi sáng sớm và cuối tuần là lúc phố vắng xe, dễ quan sát và an toàn hơn khi đứng trên vỉa hè. Vào giờ làm việc ngày thường, phố đông xe ra vào cơ quan, nhất là trên Lý Thường Kiệt và Hai Bà Trưng.
Một lộ trình gọn là đi từ bờ hồ phía nam theo phố Ngô Quyền xuống Lý Thường Kiệt, rẽ sang Hai Bà Trưng rồi vòng về Tràng Tiền và quảng trường Nhà hát Lớn. Trên đường đi, ngoài các công trình lớn, nhớ nhìn cả những biệt thự nhỏ, cổng sắt, hàng rào gang; đó là phần làm nên không khí chung của khu phố, không kém gì các công trình nổi tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Bộ phủ bây giờ là gì?
Bắc Bộ phủ, trụ sở của Thống sứ Bắc Kỳ thời Pháp, ngày nay là Nhà khách Chính phủ, dùng cho các hoạt động đón tiếp và đối ngoại. Đây là cơ quan đang hoạt động nên không mở cửa tham quan; người qua phố chỉ có thể nhìn từ bên ngoài hàng rào.
Vì sao Bắc Bộ phủ hay được nhắc trong lịch sử Hà Nội?
Công trình gắn với ngày 19/8/1945, khi đoàn người từ cuộc mít tinh ở quảng trường Nhà hát Lớn tiến vào chiếm trụ sở này, và với những ngày giao tranh cuối năm 1946 ở Hà Nội, khi công trình bị hư hại nặng trước khi được tu sửa về sau.
Khách sạn Metropole xây năm nào?
Khách sạn mở cửa năm 1901, là một trong những khách sạn kiểu châu Âu lâu đời nhất ở Hà Nội. Phần mặt tiền cũ với tường trắng, cửa chớp xanh, ban công sắt vẫn được giữ, còn các khối mở rộng về sau nằm phía sau hoặc bên cạnh.
Toà án ở phố Lý Thường Kiệt có thể vào tham quan không?
Không. Đây là trụ sở cơ quan tư pháp đang làm việc, không phải điểm tham quan. Bạn có thể ngắm mặt đứng, bậc thềm và hàng cột từ vỉa hè đối diện, tránh đứng chắn lối ra vào và không chụp ảnh cận khu vực bảo vệ.
Các công trình này thuộc phường nào sau năm 2025?
Cụm công sở quanh Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Hai Bà Trưng nằm trong vùng các phường cũ Tràng Tiền, Phan Chu Trinh, Hàng Bài của quận Hoàn Kiếm, phần lớn nay thuộc phường Cửa Nam. Phần gần bờ hồ phía nam có thể thuộc phường Hoàn Kiếm.
Kiến trúc bệnh viện thời Pháp có gì đặc biệt?
Các dãy nhà thấp tầng xếp song song, cách nhau bằng sân trống, nối bằng hành lang mở có mái che. Cách làm này nhằm thông gió, lấy sáng và hạn chế lây nhiễm theo quan niệm y học thời đó, đồng thời hợp với khí hậu nóng ẩm của Hà Nội.