Chương Dương và Phúc Tân là hai phường cũ nằm ở rìa đông của quận Hoàn Kiếm, phần lớn ở phía ngoài đê sông Hồng; từ ngày 1/7/2025, cả hai được sắp xếp vào phường Hồng Hà, một phường mới chạy dọc bờ sông. Đây là phần của quận cũ mà nhiều người, kể cả người Hà Nội, ít khi nghĩ đến khi nói "Hoàn Kiếm".
Thế nhưng chính dải đất ven sông này giải thích vì sao phố cổ có mặt ở vị trí hiện nay: thời đường thủy còn là chính, bến sông là cửa ngõ của Kẻ Chợ. Bài dưới đây kể lịch sử vùng ven sông, đời sống ngoài đê, các công trình nổi bật như hai cây cầu và con đường gốm sứ trên đê, rồi giải thích vì sao từ năm 2025 vùng này đi theo phường Hồng Hà thay vì phường Hoàn Kiếm.
Bến sông: cửa ngõ của khu phố buôn bán
Trong nhiều thế kỷ, sông Hồng là con đường vận tải lớn nhất của miền Bắc. Thuyền chở gạo, muối, gỗ, gốm, vải, lâm sản từ thượng nguồn và hạ lưu đổ về kinh đô, cập vào các bến ở bờ tây, ngay phía đông khu phố buôn bán. Từ bến, hàng được gánh, đẩy qua các cửa ô và lối đi xuyên đê vào chợ, vào phố. Vì vậy những phố gần sông như Hàng Buồm, Hàng Mắm, Hàng Muối, Hàng Chiếu mang tên các mặt hàng gắn với thuyền bè và hàng hóa đường thủy.
Bến bãi không cố định. Sông Hồng là con sông nhiều phù sa, dòng chảy đổi theo mùa và theo năm, bãi bồi lúc rộng ra lúc lở vào. Nhiều bến từng sầm uất về sau bị bỏ, nhiều bãi mới hình thành. Người sống ven sông quen với sự thay đổi ấy: dựng nhà tạm khi bãi bồi, dời đi khi nước lên. Những biến động này khiến ranh giới và tên gọi các xóm ven sông không ổn định như các phường trong phố.
Khi đường sắt, đường bộ phát triển trong thế kỷ 20, vai trò của bến sông giảm dần. Tuy vậy, dấu vết của thời kỳ bến bãi còn nằm trong cấu trúc phố cổ: những phố chạy từ đê vào trong, những ngõ dốc nối mặt đê với phố, và cả thói quen buôn bán hàng sỉ của nhiều phố gần chợ Đồng Xuân.
Đê sông Hồng: đường ranh chia đôi hai thế giới
Đê sông Hồng chạy dọc mép đông khu phố cổ, ngày nay mặt đê là các tuyến đường lớn như Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải. Phía trong đê là phố, phía ngoài đê là bãi sông. Con đê là công trình phòng lũ được đắp và tôn cao qua nhiều đời, và đến nay vẫn giữ vai trò bảo vệ trung tâm Hà Nội khỏi nước sông Hồng.
Đứng trên mặt đê, bạn có thể thấy rõ sự khác biệt hai bên. Bên trong, mái nhà phố cổ san sát, thấp hơn mặt đê. Bên ngoài, nhà cửa thưa hơn, xen vườn chuối, bãi rau, lối đi nhỏ xuống bãi. Phần lớn địa bàn hai phường Chương Dương và Phúc Tân cũ nằm ở phía ngoài này, với những khu dân cư hình thành qua nhiều giai đoạn, nhiều nơi không theo quy hoạch bài bản.
Vì nằm ngoài đê, vùng này chịu những ràng buộc riêng về xây dựng, nhằm giữ không gian thoát lũ và an toàn đê điều. Đây là lý do nhà cửa ven sông thường thấp, tạm, và việc cải tạo, nâng cấp khu dân cư ở đây luôn gắn với các phương án quy hoạch chung cho cả dải ven sông chứ không thể làm riêng lẻ từng khu.
Những công trình làm nên diện mạo vùng ven sông
Cầu Long Biên. Cây cầu thép do người Pháp xây dựng, hoàn thành đầu thế kỷ 20, là cây cầu đầu tiên bắc qua sông Hồng ở Hà Nội. Cầu nằm ở phía bắc vùng Phúc Tân, đầu cầu phía Hà Nội gắn với ga và các phố quanh chợ Đồng Xuân. Đến nay cầu vẫn dùng cho tàu hỏa, xe máy, xe đạp và người đi bộ.
Cầu Chương Dương. Cầu bê tông xây dựng trong thập niên 1980, nằm ở phía nam cầu Long Biên, đưa xe từ trung tâm sang bờ đông. Tên cầu theo trận Chương Dương năm 1285, cùng gốc với tên phường cũ. Cầu là trục giao thông quan trọng nối khu trung tâm với vùng Long Biên.
Con đường gốm sứ trên đê. Dọc mặt tường đê phía trong là bức tranh ghép gốm sứ dài, thực hiện nhân dịp kỷ niệm Thăng Long – Hà Nội nghìn năm. Các mảng tranh lấy cảm hứng từ lịch sử, văn hóa Việt Nam qua nhiều thời kỳ. Đi dọc bức tường này là một cách thú vị để ngắm mặt đê.
Bãi sông và vườn ven sông. Phía ngoài đê có những bãi trồng rau, chuối, những khoảng đất trống người dân dùng để tập thể dục, chơi thể thao, hóng gió. Đây là những khoảng xanh hiếm hoi sát trung tâm, dù chưa được tổ chức thành công viên đúng nghĩa.
Đời sống ngoài đê: khác hẳn phố cổ
Người ở ngoài đê sống trong một nhịp khác với người trong phố. Nhà rộng hơn nhưng tạm hơn, ngõ ngoằn ngoèo và có khi lầy lội sau mưa. Nhiều gia đình làm nghề gắn với sông và với chợ: bốc vác, buôn bán nhỏ, sửa chữa, chăn nuôi nhỏ, trồng rau. Mùa nước lên, những khu thấp nhất phải lo kê đồ, chằng nhà. Mùa khô, bãi lộ ra rộng, cát và phù sa phủ lên các lối đi.
Vùng ven sông cũng có lớp dân cư lâu đời, có những gia đình sống qua nhiều thế hệ, gắn bó với từng con ngõ. Họ có tổ dân phố, có những sinh hoạt cộng đồng như trong phố, nhưng ít được nhắc đến trong các bài viết về Hoàn Kiếm vốn dồn sự chú ý vào hồ và phố cổ. Muốn hiểu đầy đủ quận Hoàn Kiếm cũ, cần nhìn cả phần đời sống này.
Trong những năm gần đây, dải ven sông thu hút sự chú ý như một không gian có thể cải tạo thành nơi vui chơi, đi bộ, ngắm sông. Nhiều nhóm trẻ, nhiếp ảnh gia tìm xuống bãi sông để chụp cầu Long Biên, ngắm hoàng hôn. Nếu bạn xuống đây, hãy nhớ rằng đó là nơi ở của người dân, đi nhẹ nói khẽ, không tự tiện vào vườn, sân nhà người khác.
Lũ sông Hồng trong ký ức người ven đê
Với người ở ngoài đê, câu chuyện lịch sử gần gũi nhất không phải triều đại nào mà là những mùa lũ. Sông Hồng có mùa nước lớn vào mùa hè và đầu thu, khi mưa ở thượng nguồn dồn về. Những năm nước lên cao, bãi sông ngập, người dân phải dời đồ đạc, gia súc lên chỗ cao hoặc vào trong đê. Người cao tuổi trong vùng thường nhắc trận lũ lớn năm 1971 như một mốc ký ức, khi cả thành phố căng mình giữ đê.
Từ sau những trận lũ lớn ấy, hệ thống đê được gia cố, các hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn được xây dựng và tham gia điều tiết nước, nên những năm gần đây mực nước sông qua Hà Nội ít khi lên tới mức gây ngập rộng như trước. Tuy vậy, người ven sông vẫn giữ thói quen theo dõi bản tin thời tiết và mực nước vào mùa mưa bão, kê cao đồ đạc ở tầng trệt, và để ý những thông báo của chính quyền địa phương.
Ký ức lũ cũng giải thích một phần vì sao nhà ven sông có kiểu dáng riêng: nền tôn cao, tầng trệt ít đồ quý, nhiều nhà có gác xép hoặc tầng hai làm chỗ trú khi nước lên. Khi đi qua vùng này, nếu để ý những vệt nước cũ trên tường hay những bậc thềm cao bất thường, bạn đang nhìn thấy dấu vết của mối quan hệ lâu đời giữa người và sông.
Vì sao từ 2025 vùng này về phường Hồng Hà
Khi Hà Nội sắp xếp phường từ ngày 1/7/2025, hai phường Chương Dương và Phúc Tân không vào phường Hoàn Kiếm mà vào phường Hồng Hà. Phường Hồng Hà là một phường dài, gom các phường ven sông Hồng của nhiều quận cũ, ở cả phía bắc lẫn phía nam vùng Hoàn Kiếm. Cái tên Hồng Hà cũng là tên chữ của sông Hồng, nói lên đặc điểm chung của phường: đất ven sông.
Cách sắp xếp này có logic quản lý rõ ràng. Các khu ngoài đê có những vấn đề giống nhau về đê điều, thoát lũ, quy hoạch bãi sông, nhà ở ven sông, khác hẳn những vấn đề của phố cổ như bảo tồn kiến trúc, du lịch, kinh doanh. Gom các khu có đặc điểm giống nhau vào một phường giúp việc quản lý và triển khai quy hoạch đồng bộ hơn.
Với người dân, thay đổi này có nghĩa là trụ sở hành chính, tổ chức đoàn thể và nhiều đầu mối dịch vụ công từ nay đi theo phường Hồng Hà. Về tình cảm, nhiều người vẫn tự coi mình là người Hoàn Kiếm, và điều đó không sai về mặt lịch sử. Khi viết địa chỉ chính thức thì cần ghi đúng phường mới.
Gợi ý tìm hiểu vùng ven sông
Nếu bạn muốn khám phá vùng Chương Dương – Phúc Tân cũ, một cách nhẹ nhàng là đi bộ dọc mặt đê vào buổi sáng hoặc chiều muộn, ngắm con đường gốm sứ, rồi tìm một lối xuống bãi có người qua lại thường xuyên để nhìn sông. Từ bãi sông, cầu Long Biên hiện ra theo một góc rất khác so với khi nhìn từ trong phố.
Khi đi, nên mặc đồ gọn, đi giày đế bám vì lối xuống bãi có đoạn dốc, trơn sau mưa. Tránh đi vào mùa nước lớn hoặc ngay sau những trận mưa to. Không đi xuống mép nước, không bơi, vì sông Hồng có dòng chảy mạnh, đáy thay đổi, và đã có nhiều tai nạn đáng tiếc. Nếu dẫn trẻ nhỏ, giữ trẻ trong tầm tay.
Với người muốn tìm hiểu sâu hơn, các bức ảnh, tư liệu về bến sông Hà Nội xưa, về việc xây cầu Long Biên, về những trận lũ lớn trong lịch sử là nguồn tư liệu thú vị. Nói chuyện với những người cao tuổi đã sống lâu năm ngoài đê cũng cho bạn những câu chuyện không có trong sách, về mùa nước, về chợ bến, về những đổi thay của bãi sông qua từng thập niên.
Câu hỏi thường gặp
Phường Chương Dương cũ nay thuộc phường nào?
Từ ngày 1/7/2025, phường Chương Dương cũ của quận Hoàn Kiếm được sắp xếp vào phường Hồng Hà, cùng với phường Phúc Tân cũ. Phường Hồng Hà gồm các khu ven sông Hồng của nhiều quận cũ, nên không còn đi cùng phố cổ về mặt hành chính.
Vì sao nhà ở ngoài đê sông Hồng khó xây mới?
Khu ngoài đê là không gian thoát lũ và nằm trong phạm vi bảo vệ đê điều, nên việc xây dựng chịu nhiều ràng buộc theo quy định về đê điều và quy hoạch. Chi tiết cụ thể thay đổi theo từng khu và từng thời kỳ, người dân nên hỏi cơ quan có thẩm quyền trước khi sửa chữa, xây dựng.
Cầu Long Biên có nằm trong vùng Hoàn Kiếm cũ không?
Cầu Long Biên bắc qua sông Hồng, đầu cầu phía Hà Nội nằm sát vùng phía bắc Phúc Tân và các phố quanh chợ Đồng Xuân. Bản thân cây cầu là công trình nối hai bờ, liên quan đến nhiều đơn vị hành chính, nên thường được giới thiệu như một công trình chung của thành phố.
Con đường gốm sứ sông Hồng ở đâu?
Con đường gốm sứ là bức tranh ghép gốm chạy dọc mặt tường đê phía trong, theo các tuyến đường trên đê sông Hồng ở khu trung tâm. Công trình được thực hiện nhân dịp kỷ niệm Thăng Long – Hà Nội nghìn năm, có thể xem bằng cách đi bộ dọc vỉa hè chân đê.
Đi xuống bãi sông Hồng có an toàn không?
Đi dạo trên bãi vào ngày khô, theo lối có người qua lại thường xuyên thì nhìn chung không có vấn đề. Tuy vậy không nên xuống mép nước, không bơi, tránh mùa nước lớn và sau mưa to. Dòng sông chảy mạnh, đáy thay đổi, đã có nhiều tai nạn đáng tiếc.