Hồ Hoàn Kiếm không phải lúc nào cũng mang tên này. Theo những gì sách cũ và các nhà nghiên cứu Hà Nội thường ghi lại, hồ từng được gọi là Lục Thủy vì màu nước xanh quanh năm, là Thủy Quân khi triều Lê dùng mặt nước luyện quân thuyền, rồi bị chia làm hai phần Tả Vọng và Hữu Vọng. Cái tên Hoàn Kiếm, nghĩa là "trả gươm", gắn với truyền thuyết vua Lê Thái Tổ trả gươm thần, và người Hà Nội gọi nôm là Hồ Gươm.
Mỗi tên gọi phản ánh một cách người đương thời nhìn mặt nước này: lúc là cảnh quan, lúc là nơi luyện quân, lúc là ranh giới trong đô thị. Bài dưới đây đi qua từng lớp tên theo thứ tự thời gian, giải thích phần hồ Hữu Vọng đã đi đâu, và vì sao tên "Hoàn Kiếm" về sau lại thành tên của cả một quận, rồi từ tháng 7/2025 là tên một phường. Những chỗ mà nguồn cũ không thống nhất, bài ghi rõ để bạn biết đâu là điều chắc và đâu là cách kể.
Lục Thủy: cái tên đến từ màu nước
Tên xưa nhất thường được nhắc là Lục Thủy, tức "nước xanh lục". Ai từng đứng bên hồ vào buổi trưa nắng đều thấy màu nước ở đây không trong như nước giếng mà xanh đục, có lúc ngả sang màu rêu. Màu ấy đến từ lớp tảo và vi sinh vật sống trong một hồ nông, gần như không có dòng chảy, nhận nước mưa và nước ngầm là chính. Người xưa không cần giải thích sinh học, họ đặt tên theo đúng thứ mắt nhìn thấy.
Vào thời hồ còn mang tên này, mặt nước lớn hơn bây giờ nhiều và nối với các vùng trũng, đầm ao khác ở phía đông kinh thành. Bờ hồ khi ấy chưa có kè đá, cũng chưa có con đường bao quanh như hôm nay. Khu vực xung quanh là làng xóm, ruộng trũng và các bãi đất ven sông Hồng. Vì vậy khi đọc chữ "Lục Thủy" trong sách cũ, bạn nên hình dung một vùng nước rộng, bờ lượn tự nhiên, chứ không phải chiếc hồ hình bầu dục khép kín giữa phố như ảnh chụp ngày nay.
Tên Lục Thủy không mất hẳn. Nó vẫn được dùng trong văn chương, thơ phú, tên một số cơ sở và trong cách người Hà Nội nói về màu nước hồ. Đây là một trong những tên gọi theo cảnh quan hiếm hoi của hồ, trước khi các tên gọi gắn với quân sự và truyền thuyết thay chỗ.
Thủy Quân: khi mặt hồ thành nơi luyện quân thuyền
Tên thứ hai thường được ghi là hồ Thủy Quân. Theo cách kể phổ biến trong các sách địa chí Hà Nội, dưới triều Lê, mặt hồ được dùng làm nơi tập luyện và duyệt thủy quân. Một mặt nước rộng, nằm sát kinh thành, nối được với sông Hồng qua các lạch và đầm, là chỗ thuận tiện để thuyền chiến ra vào và để nhà vua ngự xem.
Tên gọi này cho thấy vùng hồ thời ấy nằm trong vòng ảnh hưởng trực tiếp của triều đình chứ không chỉ là một ao làng. Nó cũng giải thích vì sao quanh hồ về sau còn lưu dấu nhiều công trình gắn với vua chúa và quan lại. Tuy vậy, chi tiết cụ thể như quy mô thủy quân, số thuyền, năm bắt đầu và kết thúc việc luyện quân thì các nguồn không thống nhất. Những con số bạn gặp trên mạng về chuyện này nhiều khi không ghi xuất xứ, nên đọc với một chút dè dặt.
Điều đáng nhớ là cái tên Thủy Quân và cái tên Hoàn Kiếm đều bắt nguồn từ triều Lê, nhưng mang hai sắc thái khác hẳn nhau. Một bên là công năng thực tế của mặt nước, một bên là câu chuyện mang tính biểu tượng về chiến tranh và hòa bình. Hai lớp nghĩa ấy cùng tồn tại khá lâu trong cách người đương thời gọi hồ.
Tả Vọng và Hữu Vọng: hồ bị chia đôi
Vào thời Lê Trung hưng, khi chúa Trịnh nắm quyền điều hành ở kinh thành, vùng hồ được ghi là có hai phần: Tả Vọng ở phía đông và Hữu Vọng ở phía tây. "Tả" là trái, "hữu" là phải, tính theo hướng nhìn từ phía hoàng thành ra. Giữa hai phần nước là dải đất và một lạch nối, nhiều tài liệu nhắc đến chiếc cầu bắc qua lạch này.
Phần Tả Vọng chính là chiếc hồ mà bạn thấy hôm nay. Phần Hữu Vọng nằm về phía tây và tây nam, tương ứng với một vùng phố hiện nay quanh các phố phía tây hồ. Chính quyền chúa Trịnh cho dựng một số công trình bên hồ, và đây cũng là thời mà nhiều đền chùa trong khu vực được xây hoặc sửa. Ranh giới chính xác của hồ Hữu Vọng thì các nhà nghiên cứu vẽ lại không hoàn toàn giống nhau, vì bờ hồ biến đổi theo từng đời.
Hai cái tên Tả Vọng và Hữu Vọng hữu ích khi bạn đọc văn bia, địa bạ hay các tranh vẽ cũ: chúng cho biết thời ấy người ta coi vùng nước này là hai hồ, không phải một. Nhiều người đọc sách cũ tưởng "hồ Tả Vọng" là một hồ nào khác ở Hà Nội, thật ra đó chính là Hồ Gươm.
Hồ Hữu Vọng đã đi đâu
Phần hồ Hữu Vọng không còn trên mặt đất. Nó bị bồi và lấp dần, quá trình kéo dài qua nhiều đời, và được đẩy nhanh vào cuối thế kỷ 19, khi chính quyền thuộc địa Pháp quy hoạch lại khu vực quanh hồ để mở đường, xây công sở và chia lô làm nhà. Ao, đầm, lạch nước trong vùng lần lượt được san lấp để thành đất ở và phố.
Dấu vết của hồ Hữu Vọng còn đọc được qua địa hình: một số phố phía tây hồ thấp hơn xung quanh và từng là điểm ngập khi mưa lớn. Tên một vài ngõ, một vài công trình cũ cũng gợi lại việc nơi này từng giáp nước. Nhưng bạn sẽ không tìm thấy bờ hồ hay vết kè nào để chỉ tay vào. Những tấm bản vẽ Hà Nội cuối thế kỷ 19 mà các thư viện và nhà nghiên cứu công bố là nguồn rõ nhất để hình dung chiếc hồ đã mất.
Việc lấp hồ Hữu Vọng cũng là lý do Hồ Gươm hôm nay có hình dáng khép kín, gọn gàng như thế. Hồ không còn thông với các vùng nước khác, nên chuyện giữ nước sạch phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc quản lý nước thải, nạo vét lòng hồ và kiểm soát rác. Câu chuyện tên gọi vì vậy gắn chặt với câu chuyện địa hình: tên cũ biến mất cùng mặt nước cũ.
Hoàn Kiếm và Hồ Gươm: tên chữ và tên nôm
Tên Hoàn Kiếm nghĩa là "trả gươm". Nó gắn với truyền thuyết kể rằng sau khi đánh thắng quân Minh, vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đi thuyền trên hồ thì rùa vàng nổi lên đòi lại thanh gươm thần mà Long Quân đã cho mượn. Đây là truyền thuyết, được ghi lại trong sách vở và truyền miệng nhiều đời, không phải sự kiện có văn bản hành chính xác nhận. Nhưng sức nặng của câu chuyện lớn đến mức tên gọi theo nó đã thay thế mọi tên khác.
Song song với tên chữ Hán là tên nôm Hồ Gươm, người Hà Nội dùng hằng ngày. Hai tên chỉ cùng một mặt nước, khác nhau ở giọng: "hồ Hoàn Kiếm" thường gặp trong văn bản, biển chỉ dẫn, bản tin; "Hồ Gươm" là cách nói trong nhà, trong thơ, trong câu hẹn nhau ra bờ hồ. Không có quy định nào bắt buộc dùng tên này hay tên kia.
Thời điểm cái tên Hoàn Kiếm được dùng phổ biến thì không có mốc chắc chắn. Một số tài liệu cho rằng tên này có từ thời Lê, một số khác cho rằng nó chỉ thật sự phổ biến trong các văn bản về sau, khi truyền thuyết đã thành câu chuyện quen thuộc. Bạn có thể yên tâm với nhận định chung: tên Hoàn Kiếm gắn với triều Lê qua truyền thuyết, còn việc nó trở thành tên chính thức trên giấy tờ là chuyện của những thế kỷ sau.
Bảng tóm tắt các tên gọi của hồ
Bảng dưới gom các tên đã nêu để bạn tra nhanh khi đọc sách cũ hoặc thấy một cái tên lạ trên tranh, văn bia:
| Tên gọi | Nghĩa | Gắn với giai đoạn | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Lục Thủy | Nước xanh lục | Trước và trong thời Lê | Được nhiều sách nhắc, mốc năm không rõ |
| Thủy Quân | Nơi luyện, duyệt thủy quân | Thời Lê | Theo sách địa chí, chi tiết quy mô không thống nhất |
| Tả Vọng | Phần hồ phía đông | Thời Lê Trung hưng | Khá chắc, chính là Hồ Gươm ngày nay |
| Hữu Vọng | Phần hồ phía tây | Thời Lê Trung hưng, lấp hẳn cuối thế kỷ 19 | Ranh giới vẽ lại khác nhau |
| Hoàn Kiếm | Trả gươm | Gắn với truyền thuyết Lê Lợi | Tên chính thức hiện nay |
| Hồ Gươm | Tên nôm của Hoàn Kiếm | Dùng song song đến nay | Tên gọi dân gian |
Nếu gặp một tên không có trong bảng, như tên gọi theo một ngôi đền hay một phố ven hồ, nhiều khả năng đó là cách gọi một góc hồ chứ không phải tên của cả mặt nước. Người Hà Nội xưa hay gọi theo điểm mốc gần nhất, chẳng hạn "bờ hồ phía Hàng Khay", "góc hồ phía đền Ngọc Sơn".
Từ tên hồ thành tên quận, rồi tên phường
Tên hồ được mượn làm tên đơn vị hành chính khá muộn. Khi Hà Nội chia nội thành thành các khu phố vào năm 1961, vùng quanh hồ thành khu phố Hoàn Kiếm; đến năm 1981 các khu phố đổi thành quận và quận Hoàn Kiếm ra đời, gồm phố cổ, khu phố Pháp phía nam hồ và dải ven sông. Từ đó trở đi, nói "Hoàn Kiếm" là người ta nghĩ đến cả một vùng trung tâm chứ không riêng mặt nước.
Từ ngày 1/7/2025, Hà Nội không còn cấp quận. Phần lớn quận Hoàn Kiếm cũ nay thuộc hai phường mới là phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam; một phần nhỏ phía tây bắc sang phường Ba Đình, còn dải ven sông Chương Dương, Phúc Tân sang phường Hồng Hà. Như vậy chữ "Hoàn Kiếm" hôm nay có ba nghĩa cần phân biệt: hồ Hoàn Kiếm, quận Hoàn Kiếm cũ (trước 7/2025), và phường Hoàn Kiếm mới.
Phường Hoàn Kiếm mới gồm khu phố cổ và các phường cũ bao quanh hồ như Hàng Trống, Lý Thái Tổ, Hàng Bạc, Hàng Đào; phường Cửa Nam gồm khu phố phía nam và tây nam hồ như Hàng Bài, Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo, Cửa Nam. Hai phường cũ Tràng Tiền và Hàng Bông được chia cho cả hai. Khi viết địa chỉ, tra cứu giấy tờ hay đọc tin tức sau tháng 7/2025, bạn nên để ý chữ "quận" hay chữ "phường" đứng trước tên Hoàn Kiếm, vì hai đơn vị này không trùng nhau về ranh giới.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Gươm và hồ Hoàn Kiếm có phải là một không?
Phải. Hồ Gươm là tên nôm, hồ Hoàn Kiếm là tên chữ Hán, cùng chỉ chiếc hồ ở trung tâm Hà Nội giữa phố cổ và khu phố Pháp. Văn bản hành chính và biển chỉ dẫn hay dùng Hoàn Kiếm, còn trong lời nói hằng ngày người Hà Nội quen gọi Hồ Gươm.
Hồ Tả Vọng có phải là một hồ khác ở Hà Nội không?
Không. Tả Vọng là tên phần hồ phía đông vào thời Lê Trung hưng, chính là Hồ Gươm hiện nay. Phần phía tây gọi là Hữu Vọng đã bị lấp dần, đến cuối thế kỷ 19 thì gần như không còn mặt nước, nay là phố và nhà ở.
Tên Lục Thủy có liên quan đến màu nước hồ hiện nay không?
Có. Lục Thủy nghĩa là nước xanh lục, đặt theo màu nước mà người xưa nhìn thấy. Hồ nông, ít dòng chảy, nhiều tảo nên nước có màu xanh đục, đến nay vẫn vậy, dù mức độ thay đổi theo mùa và theo những đợt làm sạch hồ.
Truyền thuyết trả gươm có thật không?
Đó là truyền thuyết, được kể và chép lại qua nhiều đời, gắn với vua Lê Thái Tổ sau cuộc kháng chiến chống quân Minh. Không có văn bản hành chính nào ghi nhận sự kiện rùa nổi lên đòi gươm. Giá trị của câu chuyện nằm ở ý nghĩa biểu tượng và ở việc nó đặt tên cho hồ.
Sau tháng 7/2025 hồ Hoàn Kiếm thuộc phường nào?
Các phường cũ bao quanh hồ như Hàng Trống, Lý Thái Tổ, Hàng Bạc, Hàng Đào nay thuộc phường Hoàn Kiếm, nên vùng hồ chủ yếu nằm trong phường này. Riêng phường cũ Tràng Tiền phía nam hồ được chia cho cả phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam, vì vậy địa chỉ ven hồ phía nam nên tra theo số nhà cụ thể.