Bên cạnh đền, đình, chùa cổ, phố cổ Hoàn Kiếm còn giữ nhiều dấu tích của thế kỷ XX: phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 ở phố Hàng Đào, ngôi nhà số 48 Hàng Ngang nơi bản Tuyên ngôn Độc lập được soạn thảo năm 1945, và những ngày chiến sự trong phố của Liên khu I cuối năm 1946 đầu năm 1947. Đây là những địa điểm gắn với các mốc lịch sử cận đại của Hà Nội và Việt Nam.
Bài này tóm tắt các mốc theo những gì được ghi nhận rộng rãi, giới thiệu nơi có thể ghé và cách tham quan. Bài viết khách quan như giới thiệu di tích, không bình luận chính trị. Những công trình thời Pháp như Bắc Bộ phủ, Nhà hát Lớn đã được nói trong mục kiến trúc; nhà tù Hỏa Lò có bài riêng trong mục này.
Đông Kinh Nghĩa Thục và phố Hàng Đào đầu thế kỷ XX
Năm 1907, một nhóm nhà nho và trí thức yêu nước ở Hà Nội lập ra Đông Kinh Nghĩa Thục, một trường học không thu học phí, theo tinh thần học hỏi văn minh mới để chấn hưng đất nước. Trường đặt ở phố Hàng Đào, giữa khu buôn bán sầm uất nhất phố cổ. Chương trình gồm dạy chữ quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp, kiến thức khoa học, và các buổi diễn thuyết, bình văn thu hút đông người nghe.
Trường chỉ hoạt động trong thời gian ngắn, khoảng một năm, trước khi bị chính quyền thuộc địa đóng cửa. Nhưng ảnh hưởng của phong trào lan rộng: cổ vũ học chữ quốc ngữ, cắt tóc ngắn, mặc âu phục, mở mang công thương. Trong lịch sử giáo dục và tư tưởng Việt Nam, Đông Kinh Nghĩa Thục thường được nhắc đến như một mốc của phong trào duy tân.
Ngày nay, quảng trường nhỏ ở phía bắc Hồ Gươm, nơi gặp nhau của các phố Đinh Tiên Hoàng, Hàng Đào, Cầu Gỗ, Lê Thái Tổ, mang tên quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Ngôi nhà nơi trường từng đặt trên phố Hàng Đào có gắn bảng ghi dấu.
Đi trên phố Hàng Đào hôm nay, giữa các cửa hàng quần áo, khó hình dung đây từng là nơi diễn ra những buổi diễn thuyết sôi nổi. Bảng ghi dấu và tên quảng trường là những gợi nhắc hiếm hoi còn lại.
Nhà số 48 Hàng Ngang và bản Tuyên ngôn Độc lập
Nhà số 48 phố Hàng Ngang là một ngôi nhà ống của gia đình một thương nhân Hà Nội. Cuối tháng 8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ở tại ngôi nhà này và soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập, được đọc tại quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945. Gia đình chủ nhà đã dành tầng gác cho việc ở và làm việc trong những ngày ấy.
Ngôi nhà hiện là di tích lịch sử, có phần trưng bày giới thiệu căn phòng nơi bản Tuyên ngôn được soạn thảo, đồ dùng, ảnh tư liệu về những ngày cuối tháng 8/1945. Không gian nhỏ, đúng kiểu nhà ống phố cổ: mặt tiền hẹp, cầu thang gỗ dốc, các phòng nối tiếp vào sâu bên trong.
Về kiến trúc, ngôi nhà là ví dụ của nhà phố cổ đầu thế kỷ XX có mặt tiền ảnh hưởng phong cách châu Âu: cửa gỗ cao, ban công, gờ chỉ, trong khi bố cục bên trong vẫn là nhà ống truyền thống. Đến thăm di tích, bạn vừa xem nơi gắn với một sự kiện lịch sử, vừa có dịp hiếm hoi bước vào bên trong một ngôi nhà ống phố cổ được giữ gìn.
Phố Hàng Ngang nối tiếp phố Hàng Đào và Hàng Đường trên trục chính phố cổ từ hồ lên chợ Đồng Xuân. Từ tháng 7/2025, khu vực này thuộc phường Hoàn Kiếm. Giờ mở cửa và quy định tham quan theo thông báo của đơn vị quản lý di tích.
Những ngày Liên khu I trong phố cổ
Ngày 19/12/1946, chiến sự nổ ra ở Hà Nội. Khu vực phía bắc Hồ Gươm, gồm phố cổ và vùng ven sông, được tổ chức thành Liên khu I, nơi các lực lượng tự vệ, quân đội và cư dân bám trụ trong phố khoảng hai tháng. Một số điểm thường được nhắc:
- Phố cổ thành trận địa: người dân đục tường thông nhà này sang nhà khác để di chuyển, lập chướng ngại vật trên phố, dùng nhà ống làm nơi bám trụ.
- Chợ Đồng Xuân: khu chợ là một trong những nơi diễn ra giao tranh ác liệt; chợ về sau được ghi dấu như một địa điểm lịch sử của những ngày ấy.
- Các phố Hàng Bạc, Hàng Mã, Hàng Đậu và vùng ven sông: nhiều trận chiến diễn ra trong phố, nhiều nhà cửa bị hư hại.
- Cuộc rút lui giữa tháng 2/1947: các lực lượng trong Liên khu I rút ra khỏi thành phố qua vùng bãi sông Hồng trong đêm, kết thúc thời gian bám trụ.
- Tưởng niệm: trong vùng Hoàn Kiếm có các bảng ghi dấu và công trình tưởng niệm những người đã hy sinh trong những ngày này.
Các mốc trên là những mốc được ghi nhận rộng rãi. Chi tiết về từng trận đánh, đơn vị, con số thương vong nên tham khảo tài liệu lịch sử chính thức và nghiên cứu chuyên sâu. Nhiều gia đình phố cổ lâu đời có câu chuyện riêng về những ngày ấy; nghe họ kể là một cách tiếp cận lịch sử rất khác so với đọc sách.
Ô Quan Chưởng và lớp lịch sử cuối thế kỷ XIX
Lùi về trước thế kỷ XX một chút, phố cổ còn giữ một dấu tích của những biến cố cuối thế kỷ XIX: ô Quan Chưởng ở cuối phố Hàng Chiếu, cửa ô duy nhất của thành Hà Nội xưa còn lại đến nay. Theo các ghi chép phổ biến, khi quân Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ nhất năm 1873, khu vực cửa ô này là một trong những nơi diễn ra chống cự. Cửa ô hiện là một công trình nhỏ hai tầng, có gác, nằm giữa phố đông xe cộ.
Phần kiến trúc và cảnh quan của ô Quan Chưởng được nói kỹ trong mục Hồ Gươm và phố cổ của trang. Ở đây, nó được nhắc như mắt xích nối lịch sử cuối thế kỷ XIX với những sự kiện thế kỷ XX: từ những trận đánh đầu tiên với quân Pháp, qua phong trào duy tân đầu thế kỷ, đến những ngày giành chính quyền và kháng chiến ở chính các phố này.
Đi từ ô Quan Chưởng sang phố Hàng Đào rồi Hàng Ngang chỉ mất chừng mười phút, nhưng là đi qua gần một thế kỷ biến động của Hà Nội. Đây là một trong những lý do phố cổ được xem như một bảo tàng lịch sử ngoài trời.
Các địa điểm thế kỷ XX trong vùng Hoàn Kiếm
Bảng sau gom các địa điểm gắn với lịch sử cận đại trong địa bàn, kể cả những nơi đã có bài riêng, để bạn sắp xếp chuyến đi:
| Địa điểm | Thời điểm gắn với | Hiện trạng | Có vào xem được không |
|---|---|---|---|
| Phố Hàng Đào, quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục | 1907 | Phố buôn bán, có bảng ghi dấu | Xem từ ngoài phố |
| Nhà 48 Hàng Ngang | Tháng 8/1945 | Di tích, có trưng bày | Có, theo giờ mở cửa |
| Quảng trường Nhà hát Lớn | Tháng 8/1945 | Quảng trường, nhà hát đang hoạt động | Quảng trường mở, nhà hát theo chương trình |
| Khu vực Bắc Bộ phủ | 1945 – 1946 | Cơ quan đang làm việc | Chỉ nhìn từ ngoài |
| Chợ Đồng Xuân và các phố Liên khu I | Cuối 1946 – đầu 1947 | Chợ và phố đang hoạt động | Đi bộ trong phố, đọc bảng ghi dấu |
| Nhà tù Hỏa Lò | Cuối thế kỷ XIX – thế kỷ XX | Di tích, có trưng bày | Có, theo giờ mở cửa |
Phần lớn các địa điểm nằm trong bán kính một cây số quanh Hồ Gươm, đi bộ được trong một buổi. Khi tham quan, nên xem thông báo hiện hành về giờ mở cửa của các di tích có trưng bày.
Phố cổ như một kho lưu trữ sống
Một điều đặc biệt ở phố cổ là lịch sử thế kỷ XX không tách biệt thành bảo tàng mà nằm ngay trong những ngôi nhà vẫn có người ở, những cửa hàng vẫn buôn bán. Một ngôi nhà trên phố Hàng Bạc có thể từng là nơi bám trụ những ngày Liên khu I; một cửa hàng trên Hàng Đào có thể nằm ngay cạnh nơi Đông Kinh Nghĩa Thục từng diễn thuyết.
Các bảng ghi dấu gắn trên tường là cách thành phố đánh dấu những nơi này. Chúng thường nhỏ, ít người để ý giữa biển hiệu cửa hàng. Đi chậm và đọc các bảng là cách tự học lịch sử Hà Nội ngay trên phố.
Ký ức của cư dân là một nguồn khác. Nhiều cụ già trong phố từng trải qua hoặc được cha mẹ kể về những năm 1945, 1946. Những câu chuyện ấy không có trong sách giáo khoa: chuyện đục tường thông nhà, chuyện chạy khỏi thành phố, chuyện trở về sau nhiều năm. Một số dự án lịch sử truyền miệng đã ghi lại những ký ức này, góp vào kho tư liệu của thành phố.
Đi một vòng di tích thế kỷ XX trong nửa ngày
Gợi ý sau nối các địa điểm theo một tuyến đi bộ hợp lý từ hồ lên phía bắc rồi vòng về phía nam. Bạn có thể đảo thứ tự tuỳ giờ mở cửa:
- Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở phía bắc hồ: bắt đầu từ đây, nhìn lên phố Hàng Đào.
- Đi dọc Hàng Đào, Hàng Ngang: tìm bảng ghi dấu Đông Kinh Nghĩa Thục, rồi ghé nhà số 48 Hàng Ngang.
- Lên chợ Đồng Xuân: đi quanh khu chợ, tìm dấu tích ghi về những ngày Liên khu I.
- Vòng qua Hàng Bạc, Hàng Mã: đi chậm, đọc bảng ghi dấu trên tường các ngôi nhà.
- Về phía nam qua hồ: nếu còn thời gian, ghé quảng trường Nhà hát Lớn và nhìn khu Bắc Bộ phủ từ ngoài phố, hoặc sang di tích Hỏa Lò.
Tuyến đi này đi qua những phố đông nhất phố cổ; buổi sáng ngày thường là lúc dễ đi nhất. Nhớ mang nước, đội mũ và giữ đồ đạc cẩn thận.
Tham quan di tích lịch sử cận đại với thái độ phù hợp
Di tích lịch sử cận đại gắn với những sự kiện mà nhiều gia đình còn nhớ, có người thân từng tham gia hoặc chịu mất mát. Khi đến những nơi này, giữ thái độ trang nghiêm là phép lịch sự cơ bản: nói nhỏ, không tạo dáng vui đùa trước các bảng tưởng niệm, không ngồi lên bia, bệ tượng.
Với trẻ em, những địa điểm như nhà 48 Hàng Ngang hay các bảng ghi dấu Liên khu I là cách sinh động để học lịch sử. Hãy kể bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi, gắn với không gian cụ thể: "ngày xưa, ở chính ngôi nhà này…". Trẻ sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với đọc trong sách.
Lịch sử thế kỷ XX của Hà Nội có nhiều cách kể, từ tài liệu chính thức đến hồi ký cá nhân, nghiên cứu trong và ngoài nước. Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc nhiều nguồn để thấy bức tranh đầy đủ. Trên phố, những di tích nhỏ là điểm khởi đầu tốt cho hành trình ấy.
Câu hỏi thường gặp
Bản Tuyên ngôn Độc lập được soạn ở đâu?
Bản Tuyên ngôn Độc lập được Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo tại ngôi nhà số 48 phố Hàng Ngang, trong phố cổ Hà Nội, vào cuối tháng 8/1945, trước khi được đọc tại quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945. Ngôi nhà nay là di tích có trưng bày.
Đông Kinh Nghĩa Thục là gì?
Đông Kinh Nghĩa Thục là trường học không thu học phí do các nhà nho, trí thức yêu nước lập năm 1907 ở phố Hàng Đào, dạy chữ quốc ngữ, kiến thức mới và tổ chức diễn thuyết. Trường bị đóng cửa sau khoảng một năm nhưng để lại ảnh hưởng lớn trong phong trào duy tân.
Liên khu I là gì?
Liên khu I là tên khu vực phía bắc Hồ Gươm, gồm phố cổ và vùng ven sông, được tổ chức bám trụ khi chiến sự nổ ra ở Hà Nội từ ngày 19/12/1946. Các lực lượng trong khu bám trụ khoảng hai tháng rồi rút ra khỏi thành phố giữa tháng 2/1947.
Nhà 48 Hàng Ngang có mở cửa cho khách không?
Có, ngôi nhà là di tích có trưng bày và mở cửa theo giờ quy định của đơn vị quản lý. Không gian nhỏ, cầu thang dốc, nên vào lúc vắng sẽ thuận tiện hơn. Giờ mở cửa có thể thay đổi, nên xem thông báo hiện hành.
Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở đâu?
Quảng trường nằm ở phía bắc Hồ Gươm, nơi gặp nhau của các phố Đinh Tiên Hoàng, Hàng Đào, Cầu Gỗ, Lê Thái Tổ. Đây là điểm đông người, đặc biệt vào tối cuối tuần khi phố đi bộ quanh hồ hoạt động.
Có tour đi bộ lịch sử thế kỷ XX ở phố cổ không?
Một số đơn vị và nhóm tình nguyện tổ chức tour đi bộ theo chủ đề lịch sử ở phố cổ. Bạn cũng có thể tự đi theo tuyến gợi ý trong bài. Bài không giới thiệu đơn vị cụ thể; nên tìm hiểu kỹ và chọn nơi có người hướng dẫn am hiểu.