Vùng Hoàn Kiếm là nơi thuận tiện nhất ở Hà Nội để xem ba loại hình nghệ thuật truyền thống: múa rối nước tại nhà hát gần Hồ Gươm, ca trù ở một số đình và nhà cổ trong phố, và hát xẩm biểu diễn trên phố, nhất là quanh khu chợ Đồng Xuân. Cả ba đều có nguồn gốc lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ và đã tìm được chỗ đứng giữa phố cổ.
Bài này giải thích mỗi loại hình là gì, có gì đặc biệt, nên chú ý điều gì khi xem để hiểu và thưởng thức, cùng những lưu ý thực tế về lịch diễn. Bài không nêu giá vé và không giới thiệu đơn vị thương mại cụ thể; lịch biểu diễn thay đổi nên cần xem thông báo hiện hành.
Múa rối nước: sân khấu trên mặt nước
Múa rối nước là loại hình sân khấu dân gian của vùng đồng bằng sông Hồng, gắn với làng quê nhiều ao hồ. Sân khấu là một mặt nước, phía sau có một ngôi nhà nhỏ mái ngói gọi là thủy đình, che bằng mành tre. Nghệ nhân đứng sau mành, ngâm mình trong nước, điều khiển các con rối gỗ bằng sào và dây giấu dưới mặt nước. Khán giả chỉ thấy con rối như tự bơi, tự múa, tự đánh nhau trên nước.
Con rối làm bằng gỗ nhẹ, sơn nhiều lớp để chịu nước, có khớp cử động. Nhân vật quen thuộc nhất là chú Tễu, một chú bé bụng tròn, cười tươi, thường ra mở màn và dẫn chuyện bằng những câu nói hóm hỉnh. Các tiết mục tái hiện đời sống làng quê như cày cấy, câu ếch, chăn vịt, đua thuyền, múa rồng, múa lân, cùng những tích truyện lịch sử, truyền thuyết.
Âm nhạc đi kèm do dàn nhạc dân tộc biểu diễn trực tiếp bên cạnh sân khấu, với trống, mõ, sáo, đàn bầu, đàn nhị và giọng hát chèo. Âm nhạc không chỉ làm nền mà dẫn nhịp cho từng động tác của con rối.
Ở vùng Hoàn Kiếm có nhà hát múa rối nước nằm gần bờ hồ, trên phố Đinh Tiên Hoàng, biểu diễn thường xuyên cho khách trong và ngoài nước. Ngoài nhà hát này, Hà Nội còn một số nơi khác biểu diễn rối nước, nhưng nằm ngoài địa bàn.
Xem múa rối nước: nên chú ý gì
Mặt nước. Nhìn kỹ cách nước chuyển động: sóng lăn tăn khi rối bơi, tia nước bắn lên khi rồng phun, bọt khi thuyền đua. Nước không chỉ là sân khấu mà là một phần của biểu diễn, che giấu cơ chế điều khiển.
Cử động của rối. Rối gỗ cứng nhưng nghệ nhân làm cho chúng cúi, ngẩng, quay đầu, vẫy tay, nhảy lên khỏi nước. Thử đoán con rối được điều khiển bằng sào hay dây, từ phía nào; đó là trò chơi thú vị cho người xem tò mò.
Dàn nhạc. Ngồi gần sẽ thấy các nhạc công phối hợp nhịp với chuyển động trên sân khấu. Nhiều đoạn, trống và mõ quyết định nhịp điệu của cả tiết mục.
Câu chuyện. Lời thoại và lời hát bằng tiếng Việt, có khi dùng từ cổ. Khách nước ngoài vẫn theo dõi được nhờ hình ảnh; người Việt nghe kỹ sẽ thấy nhiều câu đối đáp dí dỏm, phản ánh óc hài hước của làng quê.
Cuối buổi. Ở nhiều buổi diễn, sau màn cuối các nghệ nhân vén mành bước ra chào khán giả, lúc này bạn mới thấy họ đứng ngập nước sau sân khấu suốt buổi diễn.
Ca trù: lối hát thính phòng của người xưa
Ca trù là lối hát có lịch sử nhiều trăm năm ở miền Bắc, từng được biểu diễn trong cung đình, đình làng và đặc biệt ở các nhà hát ả đào trong thành thị. Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, vì số người biết hát, biết đàn đã còn rất ít.
Một buổi ca trù có ba thành phần chính: đào nương hát và gõ phách, kép đàn chơi đàn đáy, một cây đàn cổ dài, ba dây, và người cầm chầu, tức người đánh trống chầu nhỏ để khen, chê, điều nhịp. Lời hát thường là thơ của các nhà nho, nhiều bài rất sâu sắc về đời người, tình yêu, thiên nhiên. Giọng hát ca trù đặc biệt, luyến láy, ngân rung, khác hẳn các lối hát dân ca khác.
Ca trù không phải nghệ thuật dễ nghe với người lần đầu tiếp xúc. Nó chậm, tinh tế, đòi hỏi người nghe yên lặng, tập trung. Nhưng chính sự tinh tế ấy làm ca trù được nhiều người yêu nghệ thuật trân trọng như một "nhạc thính phòng" của người Việt.
Trong vùng Hoàn Kiếm, một số câu lạc bộ, nhóm ca trù biểu diễn định kỳ ở các đình, nhà cổ trong phố cổ. Lịch biểu diễn thay đổi và quy mô nhỏ; nên tìm thông báo của các nhóm hoặc hỏi tại các di tích trong phố.
Hát xẩm: tiếng hát của phố chợ
Hát xẩm là lối hát rong dân gian, xưa do những người hát rong, nhiều người khiếm thị, biểu diễn ở chợ, bến tàu, đầu phố để kiếm sống. Nhạc cụ đi kèm thường là đàn nhị, đàn bầu, sênh, phách, trống. Lời xẩm phong phú: kể chuyện, khuyên răn, phản ánh thời sự, châm biếm, tình yêu.
Hà Nội có một dòng xẩm riêng, thường được gọi là xẩm tàu điện, gắn với những chuyến tàu điện chạy qua phố đầu thế kỷ XX, nơi người hát xẩm lên tàu hát cho hành khách nghe. Nhiều bài xẩm nói về Hà Nội, về phố phường, về đời sống thị dân thời đó.
Sau một thời gian dài gần như vắng bóng, hát xẩm được các nghệ nhân và những người yêu nghệ thuật dân gian phục hồi từ đầu thế kỷ XXI. Một trong những nơi biểu diễn quen thuộc là khu vực chợ Đồng Xuân vào các tối cuối tuần, khi có chợ đêm, đúng với tinh thần "xẩm chợ" xưa.
Nghe xẩm giữa phố cổ là trải nghiệm rất khác: không có sân khấu, nghệ sĩ ngồi ngay trên một khoảng phố, khán giả đứng vây quanh. Lời hát mộc mạc, dí dỏm, nhiều câu nói về chính phố phường Hà Nội.
Những sinh hoạt văn nghệ dân gian khác quanh hồ
Ngoài ba loại hình chính, vùng Hoàn Kiếm còn nhiều sinh hoạt văn nghệ dân gian xuất hiện theo mùa hoặc theo sự kiện. Những tối cuối tuần khi các phố quanh hồ dành cho người đi bộ, có thể gặp các nhóm hát quan họ, chèo, các trò chơi dân gian như kéo co, nhảy dây, ô ăn quan do các câu lạc bộ, đoàn thể tổ chức. Dịp Tết và Trung thu có múa lân, múa rồng.
Một số di tích, nhà cổ trong phố tổ chức trưng bày và trình diễn nghề thủ công kết hợp với văn nghệ: viết thư pháp, nặn tò he, làm đèn, in tranh. Những hoạt động này thường mang tính giới thiệu, miễn phí hoặc chi phí thấp, hợp cho gia đình có trẻ em.
Vì các sinh hoạt này phụ thuộc vào lịch của từng đơn vị tổ chức, cách tốt nhất là theo dõi thông báo của chính quyền phường Hoàn Kiếm, ban quản lý phố cổ và các di tích. Đi dạo quanh hồ một tối cuối tuần, bạn có thể tình cờ gặp một buổi biểu diễn mà không cần lên kế hoạch trước.
So sánh ba loại hình nghệ thuật
Mỗi loại hình có không gian, nhạc cụ và cách thưởng thức riêng. Bảng sau giúp bạn chọn loại phù hợp với sở thích và thời gian:
| Loại hình | Không gian biểu diễn | Nhạc cụ chính | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Múa rối nước | Nhà hát có bể nước, thủy đình | Trống, mõ, sáo, đàn bầu, đàn nhị | Gia đình có trẻ em, khách lần đầu tìm hiểu |
| Ca trù | Không gian nhỏ, đình, nhà cổ | Đàn đáy, phách, trống chầu | Người yêu thơ, thích nhạc tinh tế, chịu ngồi yên |
| Hát xẩm | Ngoài trời, góc phố, khu chợ | Đàn nhị, đàn bầu, sênh, phách | Người đi dạo phố tối, thích không khí dân dã |
Nếu thời gian ngắn, múa rối nước là lựa chọn dễ tiếp cận nhất. Nếu có buổi tối cuối tuần, kết hợp đi chợ đêm và nghe xẩm. Ca trù dành cho buổi tối thong thả, khi bạn sẵn sàng ngồi nghe trọn một chương trình.
Chuẩn bị để xem nghệ thuật truyền thống cho trọn
Vài bước nhỏ giúp buổi xem trọn vẹn hơn, nhất là với người lần đầu:
- Kiểm tra lịch diễn hiện hành: lịch thay đổi theo mùa, theo ngày trong tuần; các buổi xẩm, ca trù thường chỉ có vào ngày nhất định.
- Đặt chỗ trước với rối nước vào mùa đông khách và cuối tuần; các buổi thường kín chỗ.
- Đọc trước một chút: biết chú Tễu là ai, đàn đáy trông thế nào, xẩm tàu điện là gì giúp bạn nhận ra nhiều chi tiết hơn.
- Đến sớm: chọn chỗ ngồi tốt ở rối nước; với xẩm ngoài trời, đến sớm để đứng gần nghệ sĩ.
- Giữ yên lặng với ca trù: tắt chuông điện thoại, không nói chuyện khi đào nương đang hát.
- Ủng hộ nghệ sĩ: với các buổi biểu diễn đường phố, một đóng góp nhỏ giúp nghệ sĩ duy trì hoạt động.
Chụp ảnh và quay phim tuỳ quy định từng nơi; nhà hát thường hạn chế đèn flash vì ảnh hưởng nghệ sĩ và người xem. Với buổi ca trù trong không gian nhỏ, nên hỏi trước khi quay.
Giữ nghệ thuật truyền thống sống giữa phố
Ba loại hình này có chung một thách thức: số nghệ nhân giỏi không nhiều, người trẻ theo nghề ít, thu nhập không ổn định. Việc có những nơi biểu diễn thường xuyên ở trung tâm, đông khách như vùng Hoàn Kiếm giúp nghệ sĩ có khán giả và có lý do để tiếp tục.
Mặt khác, biểu diễn cho khách du lịch cũng đặt ra câu hỏi về việc giữ chất nguyên bản. Chương trình rút ngắn, chọn tiết mục dễ hiểu, thêm hiệu ứng có thể làm nghệ thuật dễ tiếp cận hơn nhưng cũng có thể làm mất chiều sâu. Đây là chuyện các nghệ nhân và nhà quản lý văn hoá vẫn đang cân nhắc.
Với người xem, thái độ quan trọng nhất là tò mò và kiên nhẫn. Một buổi rối nước, một chầu ca trù hay một tối nghe xẩm có thể không "bắt tai" ngay lần đầu, nhưng nếu bạn chịu tìm hiểu, chúng mở ra cả một thế giới âm thanh, hình ảnh và lời ca của người Việt xưa ngay giữa phố cổ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Xem múa rối nước ở Hoàn Kiếm ở đâu?
Trong vùng Hoàn Kiếm có nhà hát múa rối nước nằm gần bờ Hồ Gươm, trên phố Đinh Tiên Hoàng, biểu diễn nhiều suất mỗi ngày. Lịch diễn và giá vé thay đổi, nên xem thông báo hiện hành của nhà hát và đặt chỗ trước vào mùa đông khách.
Một buổi múa rối nước kéo dài bao lâu?
Thường khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ, gồm nhiều tiết mục ngắn nối tiếp như cày cấy, câu ếch, múa rồng, đua thuyền. Thời lượng cụ thể tuỳ chương trình của từng nhà hát.
Ca trù là gì và vì sao cần bảo vệ khẩn cấp?
Ca trù là lối hát cổ của miền Bắc gồm đào nương hát gõ phách, kép đàn chơi đàn đáy và người cầm chầu đánh trống. Năm 2009, UNESCO ghi danh ca trù là di sản cần bảo vệ khẩn cấp vì số nghệ nhân biết hát, biết đàn còn rất ít.
Nghe hát xẩm ở phố cổ vào lúc nào?
Hát xẩm thường được biểu diễn vào các tối cuối tuần ở khu vực chợ Đồng Xuân khi có chợ đêm, cùng một số chương trình văn hoá trong phố. Lịch có thể thay đổi hoặc tạm dừng, nên kiểm tra thông tin hiện hành trước khi đi.
Trẻ nhỏ có thích múa rối nước không?
Phần lớn trẻ nhỏ thích múa rối nước vì hình ảnh sinh động, màu sắc tươi, có rồng phun nước, cá nhảy, chú Tễu vui nhộn. Buổi diễn ngắn nên trẻ ít mất tập trung. Với trẻ rất nhỏ, nên ngồi gần lối ra để tiện ra ngoài khi cần.
Xẩm tàu điện là gì?
Xẩm tàu điện là dòng xẩm gắn với Hà Nội đầu thế kỷ XX, khi người hát xẩm lên các chuyến tàu điện chạy qua phố để hát cho hành khách nghe. Lời xẩm thường nói về phố phường, đời sống thị dân Hà Nội thời đó.