Hàng Mã là phố còn giữ nghề rõ nhất trong khu phố cổ: quanh năm bán đồ giấy làm đồ cúng theo phong tục, đồ trang trí lễ tết, đồ chơi, đèn lồng, đồ cưới hỏi, phụ kiện tiệc và quà tặng. Chữ "mã" chỉ những đồ làm bằng giấy, tre, nứa mô phỏng đồ dùng, theo phong tục dân gian được đốt trong các dịp cúng lễ.
Hàng hoá trên phố đổi theo mùa: trước Tết rực đỏ câu đối, đèn lồng, đồ trang trí; trước Trung thu là đèn ông sao, đầu lân, đồ chơi; cuối năm dương lịch có đồ trang trí Giáng sinh; mùa cưới có đồ trang trí đám cưới. Bài này giải thích phố Hàng Mã như một phố nghề, lịch hàng hoá theo mùa, cách mua lẻ và mua sỉ, cùng vài lưu ý khi đi phố vào mùa cao điểm.
Hàng Mã như một phố nghề
Nghề làm hàng mã là nghề thủ công dùng giấy màu, tre, nứa, hồ dán để làm các đồ vật mô phỏng như nhà cửa, quần áo, ngựa, tiền giấy, theo phong tục dân gian dùng trong cúng lễ. Ở phố Hàng Mã, xưa có cả người làm và người bán. Hàng được làm ở các làng nghề quanh Hà Nội và ngay trong các gian nhà phố, rồi bày bán ở mặt tiền.
Từ đồ giấy cúng lễ, phố dần mở rộng sang các mặt hàng gần gũi về chất liệu và kỹ thuật: đèn lồng giấy, đèn ông sao, đồ chơi Trung thu bằng giấy và tre, đồ trang trí Tết. Khi nhu cầu trang trí lễ tết, tiệc tùng tăng lên, phố bán thêm hoa giả, dây trang trí, bóng bay, đồ trang trí bằng nhựa, vải, kim tuyến. Ngày nay, phần lớn hàng trên phố là đồ trang trí và quà tặng, không còn chỉ là đồ cúng.
Hàng Mã là ví dụ của một phố nghề biết thích nghi: giữ cái lõi là đồ trang trí làm từ giấy và vật liệu nhẹ, nhưng mở rộng theo nhu cầu của thời đại. Vì vậy tên phố vẫn đúng với hàng hoá, và phố vẫn là đầu mối cho nhiều chợ, cửa hàng ở các tỉnh phía Bắc.
Phố Hàng Mã bán gì theo từng mùa
Bảng dưới gợi ý những mặt hàng nổi bật theo thời điểm trong năm. Thời điểm là ước chừng; nhiều mặt hàng có quanh năm:
| Thời điểm | Mặt hàng nổi bật | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng một tháng trước Tết Nguyên đán | Câu đối, đèn lồng đỏ, đồ trang trí cây, bao lì xì, hoa giả | Phố đông nhất trong năm |
| Sau Tết đến giữa năm | Đồ trang trí cưới hỏi, sinh nhật, khai trương | Mùa cưới đông vào cuối năm âm lịch |
| Khoảng một tháng trước Trung thu | Đèn ông sao, đèn kéo quân, đầu lân, mặt nạ, đồ chơi | Phố rực sáng buổi tối |
| Cuối năm dương lịch | Đồ trang trí Giáng sinh, năm mới | Cây thông, kim tuyến, đèn nháy |
| Quanh năm | Đồ giấy cúng lễ, đồ trang trí tiệc, quà tặng nhỏ | Có cả bán lẻ và bán sỉ |
Mùa Trung thu ở Hàng Mã gắn với hoạt động văn hoá của cả khu phố cổ, được viết ở mục lễ hội. Ở góc buôn bán, đây là thời điểm phố có doanh thu lớn, người buôn từ các tỉnh về lấy hàng từ sớm, nên hàng đẹp thường hết nhanh khi gần ngày rằm.
Mùa cưới cũng là một mùa riêng của phố. Đồ trang trí cổng cưới, phông chữ hỷ, khay tráp ăn hỏi, giấy gói, nến, hoa giả được bày bán nhiều vào những tháng cuối năm âm lịch, khi nhiều gia đình tổ chức cưới hỏi. Các gia đình ở Hà Nội và các tỉnh lân cận thường về phố lấy trọn bộ đồ trang trí cho một đám cưới, nên người bán quen tư vấn theo bộ, theo màu chủ đạo, theo kích thước không gian.
Đi mua ở Hàng Mã: các bước cho người mua lẻ
Phố đông, hàng nhiều, cửa hàng san sát; một chút chuẩn bị giúp việc mua bán nhanh và dễ chịu:
- Biết trước thứ cần mua. Ghi danh sách, số lượng, màu sắc. Có ảnh mẫu trên điện thoại càng tốt.
- Đi một vòng trước khi mua. Nhiều cửa hàng bán cùng loại hàng; xem vài nơi để so mẫu mã và chất lượng.
- Hỏi giá lẻ và giá theo số lượng. Mua nhiều thường được tính giá tốt hơn.
- Kiểm tra hàng tại chỗ. Đèn có sáng không, pin đi kèm chưa, hàng giấy có rách không.
- Giữ hoá đơn hoặc ảnh chụp cửa hàng. Nếu cần đổi hàng, bạn biết quay lại chỗ nào.
Đi vào giờ sáng các ngày thường sẽ thoải mái hơn. Cuối tuần và những ngày sát lễ tết, phố đông đến mức khó đi bộ, người mua và người bán đều vội. Nếu đi cùng trẻ nhỏ vào mùa Trung thu, nên giữ trẻ sát người vì đám đông dày đặc.
Mua sỉ ở Hàng Mã: phố đầu mối cho nhiều tỉnh
Hàng Mã không chỉ phục vụ người mua lẻ trong thành phố mà còn là đầu mối bán buôn cho nhiều cửa hàng, chợ ở các tỉnh phía Bắc. Nhiều cửa hàng trên phố có kho phía sau hoặc ở các phố lân cận, bán theo thùng, theo bộ. Người buôn từ tỉnh về lấy hàng, đóng gói và gửi xe về địa phương.
Mua sỉ thường yêu cầu số lượng tối thiểu và trả tiền trước. Nếu bạn là chủ cửa hàng nhỏ muốn lấy hàng ở Hàng Mã, nên đến xem trực tiếp vài lần, làm quen với một vài cửa hàng, hỏi về chính sách giao hàng, đổi trả hàng lỗi. Mùa cao điểm, nên đặt hàng sớm vì hàng mẫu mới hết nhanh.
Phần giấy tờ kinh doanh, thuế, hoá đơn khi buôn bán thuộc về mục doanh nghiệp. Ở đây, điều đáng nói là sự tồn tại của mạng lưới bán buôn này là lý do Hàng Mã giữ được nghề: phố không chỉ sống nhờ khách du lịch mà nhờ cả một hệ thống phân phối đến các tỉnh.
Những lưu ý về an toàn và văn minh khi dùng đồ hàng mã
An toàn cháy nổ. Đồ giấy, đèn lồng, đồ trang trí dễ cháy. Khi trang trí trong nhà, tránh để gần nến, bếp, ổ điện. Đèn lồng dùng nến nên có người trông, không để trẻ tự chơi.
Đốt đồ cúng ở nơi an toàn. Nếu gia đình có thói quen đốt đồ cúng, nên đốt trong lò hoặc chậu riêng, ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tắt hẳn. Nhiều nơi khuyến khích giảm đốt để bảo vệ môi trường.
Đồ chơi cho trẻ. Chọn đồ chơi có nguồn gốc rõ ràng, không có cạnh sắc, không có chi tiết nhỏ dễ nuốt với trẻ nhỏ. Đồ chơi dùng pin cần kiểm tra nắp pin chắc chắn.
Giữ lối đi chung. Phố hẹp, hàng hoá bày ra vỉa hè; người mua không nên dừng xe máy giữa lòng phố để mua hàng, gây ùn tắc.
Rác sau lễ tết. Đồ trang trí dùng xong nên thu gom, phân loại; tránh vứt ra đường, hồ.
Hàng Mã trong ký ức và hiện tại
Với nhiều thế hệ trẻ em Hà Nội, Hàng Mã là phố của Trung thu: được bố mẹ dắt đi mua đèn ông sao, đầu lân, mặt nạ, chen giữa đám đông dưới những dãy đèn lồng treo kín mặt tiền. Ký ức ấy làm phố có một vị trí đặc biệt trong lòng người Hà Nội, vượt ra khỏi chức năng một phố buôn bán.
Hôm nay, phố vẫn giữ hình ảnh ấy, nhưng hàng hoá đa dạng hơn, có cả đồ nhựa, đồ điện tử, đồ nhập khẩu. Một số nghệ nhân và cửa hàng cố gắng giữ lại đồ chơi dân gian bằng giấy, tre như đèn kéo quân, tò he, trống bỏi, để trẻ em hôm nay vẫn được biết đến. Người mua có thể chọn những món đồ ấy nếu muốn giữ nét truyền thống.
Đi Hàng Mã vào bất kỳ mùa nào trong năm, bạn đều thấy một phố đầy màu sắc. Đó là phố cho thấy rõ nhất cách một phố nghề của phố cổ có thể sống tiếp qua nhiều thế kỷ bằng việc theo sát nhu cầu của người dân.
Đồ thủ công và đồ sản xuất hàng loạt trên phố
Một câu hỏi người mua hay đặt ra ở Hàng Mã là món đồ trước mặt được làm thủ công hay sản xuất công nghiệp. Ngày nay, phần lớn đồ trang trí trên phố là hàng sản xuất hàng loạt, nhập từ các xưởng trong nước và nước ngoài: đèn lồng vải in, đèn nhựa, dây kim tuyến, bóng bay, mô hình nhựa. Chúng rẻ, nhiều mẫu, dễ dùng, phù hợp cho trang trí số lượng lớn.
Bên cạnh đó vẫn có hàng thủ công: đèn ông sao dán giấy bóng kính trên khung tre, đèn kéo quân, đầu lân bằng giấy bồi, mặt nạ giấy bồi, các loại đồ giấy làm tay. Hàng thủ công thường có chi tiết không đều tay, màu sắc giản dị, khung tre có vết dao vót, giá công cao hơn. Nhiều món được làm ở các làng nghề ven Hà Nội rồi đưa vào phố bán theo mùa.
Muốn mua hàng thủ công, hãy hỏi thẳng người bán món nào làm tay, làm ở đâu. Người bán lâu năm thường biết rõ nguồn hàng. Chọn hàng thủ công không chỉ để có món đồ đẹp mà còn giúp những người thợ còn theo nghề có thêm thu nhập.
Hàng Mã giữa các phố buôn bán xung quanh
Phố Hàng Mã nằm ở phía bắc khu phố cổ, không xa chợ Đồng Xuân, giữa một mạng lưới phố buôn bán dày đặc. Vị trí này giúp phố trở thành đầu mối: người buôn đến chợ Đồng Xuân lấy hàng khô, hàng may mặc có thể ghé Hàng Mã lấy đồ trang trí, rồi sang các phố lân cận mua thêm đồ gia dụng, bao bì. Một chuyến lấy hàng có thể gom đủ nhiều loại mặt hàng trong bán kính đi bộ.
Các phố quanh Hàng Mã cũng có nhiều cửa hàng bán đồ trang trí, đồ chơi, giấy gói quà, bao bì, phụ kiện tiệc. Vào mùa cao điểm, hàng hoá tràn ra cả những phố bên cạnh, khiến cả khu vực như một chợ lớn ngoài trời. Ranh giới "phố Hàng Mã" theo nghĩa buôn bán vì thế rộng hơn chiều dài thực của con phố mang tên.
Với người đi mua, điều này có nghĩa là nếu không tìm thấy món cần trên chính phố Hàng Mã, hãy đi sang các phố lân cận. Hỏi người bán hàng "món này phố nào có" là cách nhanh nhất. Đi bộ trong khu vực này cần chú ý xe chở hàng ra vào, nhất là buổi sáng sớm khi các cửa hàng nhập hàng.
Câu hỏi thường gặp
Hàng mã là gì?
Hàng mã là những đồ vật làm bằng giấy, tre, nứa mô phỏng đồ dùng như nhà cửa, quần áo, tiền giấy, theo phong tục dân gian dùng trong các dịp cúng lễ. Phố Hàng Mã lấy tên từ nghề làm và bán những đồ này.
Phố Hàng Mã đông nhất vào lúc nào?
Phố đông nhất vào khoảng một tháng trước Tết Nguyên đán và trước Trung thu. Cuối tuần và những ngày sát lễ, phố rất đông, khó đi lại. Muốn mua thoải mái nên đi buổi sáng ngày thường.
Có thể mua sỉ ở Hàng Mã không?
Có. Nhiều cửa hàng bán buôn theo thùng, theo bộ cho các cửa hàng ở các tỉnh. Mua sỉ thường có số lượng tối thiểu, trả tiền trước. Nên đến xem trực tiếp, hỏi chính sách giao hàng và đổi trả.
Ngoài đồ cúng, Hàng Mã còn bán gì?
Phố bán rất nhiều đồ trang trí lễ tết, đồ cưới hỏi, đồ sinh nhật, đèn lồng, đồ chơi Trung thu, đồ trang trí Giáng sinh, quà tặng nhỏ. Phần lớn hàng hoá ngày nay là đồ trang trí chứ không chỉ đồ cúng.
Mua đồ chơi Trung thu cho trẻ ở Hàng Mã cần lưu ý gì?
Chọn đồ chơi có nguồn gốc rõ ràng, không có cạnh sắc hay chi tiết nhỏ dễ nuốt. Đèn lồng dùng nến cần người lớn trông. Đi phố mùa Trung thu rất đông, cần giữ trẻ sát người.