Khu phố cổ có một nhóm phố gắn với nghề làm kim loại: Hàng Thiếc với nghề gò thiếc và kim loại tấm, Hàng Đồng với buôn bán đồ đồng, Lò Rèn với nghề rèn sắt. Trong số đó, Hàng Thiếc là phố còn giữ nghề rõ nhất: đi qua phố vẫn nghe tiếng búa gõ trên kim loại, thấy thợ ngồi cắt, gò, hàn ngay trên vỉa hè.
Bài này kể lại câu chuyện nghề kim loại trong phố cổ, những gì đã đổi theo thời gian (từ thiếc sang tôn, inox, gương; từ đồ đồng gia dụng sang đồ đồng thờ cúng và trang trí), cách đặt làm một món đồ kim loại theo yêu cầu, và vài lưu ý an toàn khi đi qua những phố còn thợ làm việc ngoài đường.
Hàng Thiếc: phố còn tiếng búa
Thiếc là kim loại mềm, dễ gò, xưa được dùng làm hộp, đèn dầu, ấm, khay, đồ chơi trẻ em và nhiều vật dụng hằng ngày. Phố Hàng Thiếc là nơi tập trung thợ gò thiếc: họ cắt tấm kim loại, uốn, gò, hàn thành đồ dùng, rồi bày bán ngay trước cửa. Trước khi đồ nhựa phổ biến, những sản phẩm của Hàng Thiếc có mặt trong hầu hết các gia đình Hà Nội.
Ngày nay, thiếc không còn là vật liệu chính. Thợ Hàng Thiếc làm việc với tôn, nhôm, inox, kẽm, đồng lá, làm ra các loại hộp, máng, thùng, chụp đèn, khung, ống khói, bếp, giá đỡ, và nhận gia công theo yêu cầu. Nhiều cửa hàng trên phố còn bán gương, khung gương, đồ trang trí kim loại, biển kim loại.
Điều làm Hàng Thiếc đặc biệt là sản xuất vẫn diễn ra ngay tại phố. Thợ ngồi trên vỉa hè hoặc ngay cửa gian nhà, tiếng búa, tiếng máy cắt vang suốt ngày. Đó là một trong những nơi hiếm hoi trong phố cổ mà bạn còn thấy được nghề thủ công thật, chứ không chỉ là cửa hàng bán thành phẩm.
Hàng Đồng và Lò Rèn: đồ đồng và nghề rèn
Phố Hàng Đồng, theo tên gọi, gắn với nghề buôn bán đồ đồng: mâm, nồi, chậu, lư hương, chân nến, chuông và những vật dụng bằng đồng khác. Theo nhiều ghi chép, hàng đồng được làm ở các làng nghề đúc đồng, gò đồng quanh vùng đồng bằng Bắc Bộ rồi đưa về phố bán. Hôm nay, đồ đồng gia dụng đã ít người dùng, phố chuyển sang nhiều mặt hàng khác, nhưng vẫn có thể gặp cửa hàng đồ đồng, đồ thờ bằng đồng trong khu vực.
Phố Lò Rèn mang tên nghề rèn sắt: thợ rèn dao, kéo, cuốc, liềm, đinh, bản lề, đồ dùng cho nhà cửa và nghề nông. Nghề rèn cần lò lửa, búa, đe, tiếng ồn lớn và khói, nên dần không còn phù hợp trong một khu phố đông đúc. Ngày nay, dấu vết lò rèn trên phố gần như không còn, tên phố là ký ức của nghề.
Hai phố này cho thấy một quy luật của phố nghề: nghề nào gây ồn, khói, cần không gian rộng thì dần rời khỏi trung tâm, chuyển ra ngoại thành hoặc về làng nghề. Nghề nào nhỏ gọn, có nhu cầu tại chỗ thì ở lại.
Gò tôn, gò inox ở Hàng Thiếc tuy cũng ồn nhưng làm bằng tay, dụng cụ gọn, sản phẩm có khách mua ngay trong thành phố như hộ gia đình, quán ăn, cửa hàng, công trình sửa chữa nhỏ. Nhờ thế, nghề vẫn trụ được giữa phố. Câu chuyện của ba phố kim loại vì vậy cũng là câu chuyện về việc đô thị lọc dần những nghề nào được ở lại trung tâm.
Nghề kim loại trong phố cổ: còn gì, đổi gì
Bảng dưới tóm tắt khái quát sự chuyển đổi của các nghề kim loại trong phố cổ:
| Phố | Nghề xưa | Hôm nay | Còn sản xuất tại phố? |
|---|---|---|---|
| Hàng Thiếc | Gò thiếc làm đồ dùng | Gia công tôn, inox, nhôm; gương, đồ trang trí kim loại | Có, khá rõ |
| Hàng Đồng | Buôn đồ đồng gia dụng | Nhiều mặt hàng khác, còn một số cửa hàng đồ đồng | Ít |
| Lò Rèn | Rèn sắt, đồ dùng nông nghiệp | Các cửa hàng khác | Hầu như không |
| Các phố quanh | Đồ kim khí, khoá, bản lề | Cửa hàng kim khí, đồ điện, đồ gia dụng | Chủ yếu bán |
Mặt hàng kim khí, đồ điện, khoá, dụng cụ cầm tay hiện tập trung ở nhiều phố trong và quanh khu phố cổ, phục vụ thợ xây, thợ sửa chữa và người dân. Đây là sự tiếp nối nghề kim loại theo hướng buôn bán thay vì sản xuất.
Đặt làm một món đồ kim loại ở Hàng Thiếc
Nếu bạn cần một món đồ kim loại theo kích thước riêng như máng, hộp, chụp đèn, khung, giá, các bước sau giúp việc đặt làm suôn sẻ:
- Chuẩn bị kích thước và hình dáng. Đo kỹ, vẽ phác hoặc mang ảnh mẫu. Ghi rõ dài, rộng, cao, độ dày mong muốn.
- Chọn vật liệu. Hỏi thợ nên dùng tôn, inox, nhôm hay đồng cho mục đích của bạn; mỗi loại có độ bền, khả năng chống gỉ khác nhau.
- Hỏi giá và thời gian. Thợ sẽ báo giá theo vật liệu và công; hỏi rõ ngày lấy.
- Đặt cọc và ghi giấy hẹn. Ghi rõ kích thước, vật liệu, số tiền cọc, ngày lấy.
- Kiểm tra khi nhận. Xem mối hàn, cạnh có được mài nhẵn không, kích thước có đúng không trước khi thanh toán phần còn lại.
Thợ Hàng Thiếc quen làm theo yêu cầu, nhiều người có kinh nghiệm hàng chục năm, có thể góp ý cách làm hợp lý hơn. Lắng nghe góp ý của thợ thường giúp món đồ bền và đẹp hơn.
Với những món cần lắp đặt như máng nước, ống khói, chụp hút mùi, hỏi thợ có nhận lắp tại nhà không. Nếu phải làm trên cao hoặc gần đường điện, nên để người có kinh nghiệm và đủ dụng cụ an toàn thực hiện, không tự trèo lên mái để lắp.
Đi qua phố có thợ làm việc: lưu ý an toàn
Giữ khoảng cách với khu vực làm việc. Thợ cắt, mài, hàn kim loại có thể làm bắn tia lửa, mạt kim loại. Đi qua nên giữ khoảng cách, không dừng lại sát chỗ thợ đang mài.
Trông trẻ nhỏ. Tấm kim loại có cạnh sắc dựng sát tường, dụng cụ nằm trên vỉa hè. Giữ trẻ nhỏ bên mình, không để trẻ chạm vào.
Đừng nhìn trực tiếp vào tia hàn. Ánh sáng hàn có thể làm hại mắt. Quay mặt đi khi thấy tia hàn.
Chụp ảnh lịch sự. Hỏi ý thợ trước khi chụp cận, không làm gián đoạn khi họ đang thao tác với máy cắt, máy mài.
Tôn trọng chỗ làm. Vỉa hè là chỗ làm việc của thợ; nhường lối và không ngồi lên hàng hoá. Không tự ý cầm, thử dụng cụ của thợ, nhất là kéo cắt tôn, máy mài.
Đi xe máy qua phố chậm. Phố hẹp, có tấm kim loại và xe đẩy chở hàng ra vào; đi chậm, quan sát, nhất là khi trời mưa đường trơn.
Tiếng búa trong phố cổ: giá trị của một nghề còn sống
Trong bối cảnh phố cổ ngày càng thiên về dịch vụ du lịch, những phố còn sản xuất thủ công như Hàng Thiếc có giá trị đặc biệt. Chúng giữ cho phố cổ không chỉ là nơi bán hàng mà còn là nơi làm ra hàng. Tiếng búa trên kim loại là âm thanh mà người già trong phố nhớ từ thuở nhỏ, và người trẻ hôm nay vẫn còn được nghe.
Nghề gò kim loại cũng đối mặt thách thức: ít người trẻ theo nghề, tiếng ồn bị phàn nàn, đồ sản xuất công nghiệp rẻ hơn. Nhiều thợ là người lớn tuổi, làm nghề từ thời cha ông. Việc khách hàng tìm đến đặt làm đồ là một cách giúp nghề tiếp tục.
Với khách đến phố cổ, dừng lại vài phút xem thợ gò một chiếc hộp, một chiếc máng là một trải nghiệm đáng giá. Nếu có thứ cần đặt làm, đây là nơi bạn vừa có món đồ đúng ý, vừa góp phần giữ một nghề của phố.
Các nghề thợ khác còn lại trong phố cổ
Ngoài kim loại, phố cổ còn những nghề thủ công nhỏ vẫn làm tại chỗ. Thợ khắc dấu, thợ làm biển, thợ sửa đồng hồ, sửa khoá, đánh chìa khoá, thợ may sửa quần áo, thợ đóng giày, sửa túi, thợ sơn mài làm đồ nhỏ. Họ thường ngồi ở một góc vỉa hè, đầu ngõ hoặc trong một gian nhà nhỏ, phục vụ nhu cầu hằng ngày của người dân.
Những nghề này ít được nhắc trong sách du lịch nhưng là phần quan trọng của đời sống phố. Người dân trong phố biết thợ nào làm gì, ở đâu, và tìm đến khi cần. Với khách, đây cũng là dịch vụ hữu ích: sửa quai túi, thay pin đồng hồ, đóng lại đế giày trong lúc đi du lịch.
Khi dùng dịch vụ của thợ vỉa hè, hỏi giá trước, xem thợ làm, và kiểm tra trước khi trả tiền. Phần lớn thợ làm lâu năm, có khách quen, quý uy tín. Những nghề nhỏ ấy làm phố cổ vẫn là nơi để sống, không chỉ để tham quan.
Đồ đồng, đồ thiếc trong nếp nhà Hà Nội xưa
Trước khi nhựa và inox phổ biến, nhiều đồ dùng trong gia đình Hà Nội làm bằng đồng và thiếc. Mâm đồng dùng trong cỗ Tết, nồi đồng nấu bánh chưng, chậu thau rửa mặt, ấm thiếc, hộp thiếc đựng chè, đèn dầu thiếc. Những đồ ấy bền, có thể sửa, hàn lại khi hỏng, và được truyền qua nhiều thế hệ trong một nhà.
Vì vậy, nghề kim loại trong phố cổ không chỉ làm đồ mới mà còn sửa đồ cũ: hàn nồi thủng, gò lại mâm méo, thay quai ấm. Thợ sửa đi rao khắp phố hoặc ngồi một chỗ quen. Tư duy sửa chữa, dùng lâu ấy là một phần của nếp sống tiết kiệm trong phố cổ xưa.
Ngày nay, mâm đồng, nồi đồng vẫn còn trong một số gia đình, thường được dùng vào dịp Tết, giỗ. Đồ đồng trang trí và đồ thờ bằng đồng vẫn có người mua. Khi mua đồ đồng, nên hỏi rõ là đồng đúc hay đồng gò, đồng nguyên chất hay hợp kim, và cách bảo quản để tránh xỉn màu.
Câu hỏi thường gặp
Phố Hàng Thiếc còn làm nghề gò thiếc không?
Vẫn còn nghề gò kim loại tấm nhưng vật liệu đã đổi sang tôn, nhôm, inox, kẽm. Thợ vẫn cắt, gò, hàn ngay tại phố, làm hộp, máng, thùng, chụp đèn, khung và nhận gia công theo yêu cầu.
Có thể đặt làm đồ kim loại theo kích thước riêng ở phố cổ không?
Có. Thợ ở Hàng Thiếc thường nhận làm theo yêu cầu. Nên mang kích thước, ảnh mẫu, hỏi vật liệu phù hợp, giá và thời gian, đặt cọc có giấy hẹn và kiểm tra kỹ khi nhận.
Phố Lò Rèn còn lò rèn không?
Hầu như không. Nghề rèn cần lò lửa, búa đe, gây ồn và khói, nên đã rời khỏi khu phố đông đúc. Tên phố Lò Rèn hôm nay chủ yếu là dấu vết của nghề xưa.
Đi qua Hàng Thiếc có cần lưu ý gì không?
Thợ làm việc ngay trên vỉa hè với kim loại sắc, máy mài, máy hàn. Nên giữ khoảng cách, trông trẻ nhỏ, không nhìn thẳng vào tia hàn, hỏi ý trước khi chụp ảnh cận và nhường lối cho thợ làm việc.
Vì sao một số nghề rời khỏi phố cổ?
Những nghề gây ồn, khói, cần không gian rộng như rèn, đúc đồng không còn phù hợp với khu phố đông dân. Giá thuê nhà cao, đồ công nghiệp rẻ cũng khiến nhiều nghề thủ công chuyển ra ngoại thành hoặc về làng nghề.