Quanh Hồ Gươm, ngoài đền Ngọc Sơn, có bốn công trình đáng chú ý nhất: Tháp Rùa trên gò nhỏ giữa hồ, tháp Hòa Phong ở bờ đông là phần còn lại của chùa Báo Ân, đền Bà Kiệu trên phố Đinh Tiên Hoàng và tượng đài Lý Thái Tổ trong vườn hoa ở bờ đông bắc. Mỗi công trình thuộc một thời kỳ khác nhau, từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XXI.
Bài này tả từng công trình như một di tích và một phần cảnh quan, giải thích chúng ra đời trong hoàn cảnh nào, nhìn gì ở mỗi nơi và gợi ý một vòng đi bộ quanh hồ để ghé đủ. Phần truyền thuyết trả gươm và tên gọi của hồ đã có bài riêng trong mục lịch sử; ở đây chỉ nói đến các công trình.
Tháp Rùa: công trình nhỏ giữa hồ
Tháp Rùa đứng trên một gò đất nhỏ gần giữa hồ, người Hà Nội gọi là gò Rùa. Theo các tài liệu thường dẫn, tháp được dựng vào khoảng năm 1886, cuối thế kỷ XIX, khi Hà Nội đã có mặt người Pháp. Đây là công trình nhỏ, xây gạch, nhiều tầng, mỗi tầng có các ô cửa vòm, càng lên cao càng thu nhỏ, đỉnh có mái nhỏ.
Điểm thú vị của Tháp Rùa là sự pha trộn: ô cửa vòm nhọn gợi kiến trúc Gothic châu Âu, trong khi tổng thể và chi tiết mái lại mang dáng tháp, lầu Á Đông. Sự pha trộn này phản ánh đúng thời điểm tháp ra đời, khi ngôn ngữ kiến trúc châu Âu bắt đầu xuất hiện ở Hà Nội.
Từ khi có mặt, Tháp Rùa dần trở thành biểu tượng của Hồ Gươm và của Hà Nội, xuất hiện trên tranh, ảnh, tem, biểu trưng. Hình ảnh tháp nhỏ trên mặt nước, có cây xanh làm nền, là một trong những khung hình quen thuộc nhất của thành phố.
Gò Rùa và tháp không mở cho khách lên. Bạn ngắm tháp từ bờ. Tháp đã được tu bổ nhiều lần, gần đây là đợt gia cố, làm sạch bề mặt. Trong những năm trước, gò Rùa cũng từng là nơi rùa Hồ Gươm lên phơi nắng, nên người Hà Nội có nhiều kỷ niệm gắn với khung cảnh này.
Tháp Hòa Phong: phần còn lại của chùa Báo Ân
Vị trí. Tháp Hòa Phong đứng ở bờ đông hồ, gần phố Đinh Tiên Hoàng, trong khoảng vườn hoa đối diện khu bưu điện. Đây là tháp gạch ba tầng, mặt vuông, có cửa mở bốn phía ở tầng dưới.
Nguồn gốc. Tháp là công trình còn lại của chùa Báo Ân, một quần thể chùa lớn được xây ở bờ đông hồ vào giữa thế kỷ XIX. Theo các ghi chép phổ biến, người đứng ra xây chùa là một vị quan đầu tỉnh Hà Nội thời Nguyễn. Quần thể có nhiều toà, nhiều tháp, cầu và vườn.
Vì sao chỉ còn một tháp. Khi người Pháp mở rộng khu phố phía đông và nam hồ cuối thế kỷ XIX, phần lớn chùa Báo Ân bị phá để lấy đất xây công trình mới, trong đó có khu bưu điện và các công sở. Tháp Hòa Phong là phần được giữ lại.
Nên nhìn gì. Tháp nhỏ nhưng là dấu vết vật chất hiếm hoi của một quần thể kiến trúc lớn đã mất. Các chi tiết đắp trên thân tháp, chữ Hán trên cửa, mái nhỏ trên đỉnh cho thấy tay nghề thời Nguyễn. Đứng cạnh tháp, hãy hình dung cả một khu chùa từng trải dài ven hồ.
Đền Bà Kiệu: ngôi đền nhỏ bên bờ đông
Đền Bà Kiệu nằm trên phố Đinh Tiên Hoàng, phía bờ đông hồ, giữa dãy nhà phố. Đây là ngôi đền thờ Mẫu theo tín ngưỡng dân gian của người Việt, có từ trước thời Pháp. Theo các tài liệu địa phương, xưa đền có quy mô lớn hơn, một phần nằm ở phía bờ hồ; quá trình mở đường và đô thị hoá làm khuôn viên thu hẹp.
Đền có cổng nhìn ra phố, phía trong là sân nhỏ và các gian thờ mái ngói, khung gỗ theo lối truyền thống. Giữa phố đông xe cộ, đền như một khoảng lặng ít người để ý. Nhiều khách đi bộ quanh hồ đi qua mà không biết phía sau cổng là một di tích có lịch sử lâu đời.
Đền vẫn là nơi sinh hoạt thờ tự của cư dân. Nếu muốn vào xem, bạn nên đi vào lúc vắng, mặc kín đáo, giữ yên lặng và không chụp ảnh khi người khác đang làm lễ. Bài này tả đền như một di tích văn hoá, không đi vào nội dung tín ngưỡng.
Ghé đền Bà Kiệu là một cách thấy rằng quanh Hồ Gươm không chỉ có những công trình nổi tiếng như đền Ngọc Sơn hay Tháp Rùa, mà còn nhiều di tích nhỏ của đời sống tín ngưỡng dân gian nằm lẫn trong phố.
Tượng đài Lý Thái Tổ và vườn hoa bờ đông bắc
Tượng đài Lý Thái Tổ được dựng năm 2004 trong vườn hoa ở góc đông bắc hồ, gần phố Đinh Tiên Hoàng. Tượng tạc vị vua sáng lập triều Lý, người dời đô từ Hoa Lư về Đại La năm 1010 và đặt tên kinh đô là Thăng Long. Tượng bằng đồng, đứng trên bệ cao, tay cầm cuộn chiếu dời đô.
Vườn hoa quanh tượng là quảng trường mở, nơi diễn ra nhiều sinh hoạt cộng đồng. Buổi sáng sớm, người dân tập thể dục, múa, chạy bộ; buổi tối và cuối tuần, đây là chỗ hẹn hò, chụp ảnh, xem biểu diễn đường phố khi phố đi bộ hoạt động. Vào các dịp kỷ niệm lớn của Thủ đô, nhất là ngày gắn với sự kiện dời đô, vườn hoa có thể là nơi tổ chức lễ dâng hương, dâng hoa.
Tượng đài không phải di tích lâu đời như đền Ngọc Sơn hay tháp Hòa Phong, nhưng nó đã nhanh chóng trở thành một điểm mốc trong cảnh quan hồ. Nó cũng nhắc người đi bộ về chiều dài lịch sử của Thăng Long – Hà Nội, mà khu vực Hồ Gươm là một phần.
Khi đông người, quảng trường trước tượng là nơi dễ lạc nhau và dễ mất đồ. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hãy hẹn một điểm gặp cố định.
Hồ Gươm như một quần thể di tích
Khi nói đến di tích Hồ Gươm, nhiều người nghĩ đến từng công trình riêng lẻ. Nhưng trong hồ sơ di sản, hồ được nhìn như một quần thể: mặt nước, các gò đảo, cây cổ thụ ven bờ, các công trình kiến trúc và cả những truyền thuyết gắn với nơi chốn. Mỗi thành phần có giá trị riêng, nhưng giá trị lớn nhất nằm ở sự kết hợp của chúng giữa trung tâm một đô thị đông đúc.
Cách nhìn này có hệ quả thực tế. Việc xây dựng quanh hồ chịu quy định chặt về chiều cao, hình thức; cây cổ thụ được theo dõi, chăm sóc; mặt nước được giữ sạch; các hoạt động lễ hội, biểu diễn được tổ chức có kiểm soát. Người đi bộ có thể không để ý, nhưng chính những quy định đó giữ cho khung cảnh quanh hồ không bị che lấp bởi nhà cao tầng như nhiều nơi khác.
Với khách tham quan, hiểu hồ là một quần thể giúp thay đổi cách đi: thay vì chạy từ điểm này sang điểm khác để chụp ảnh, hãy dành thời gian ngồi ở một ghế đá ven hồ, nhìn Tháp Rùa, cầu Thê Húc, hàng cây và người qua lại. Trải nghiệm di tích ở đây không chỉ là xem công trình mà là cảm nhận một cảnh quan đã được nhiều thế hệ gìn giữ.
Những công trình đã mất quanh hồ
Hồ Gươm hôm nay chỉ giữ lại một phần nhỏ những công trình từng có quanh hồ. Chùa Báo Ân ở bờ đông là ví dụ rõ nhất: cả một quần thể lớn giữa thế kỷ XIX chỉ còn lại tháp Hòa Phong. Ở bờ tây, khu vực nhà thờ Lớn từng là nơi có tháp Báo Thiên thời Lý, sau là chùa Báo Thiên, cũng không còn dấu vết trên mặt đất.
Quá trình đô thị hoá cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã thay đổi bờ hồ rất mạnh: lấp một phần hồ, mở đường vòng quanh, xây công sở, bưu điện, nhà phố. Nhiều đền miếu nhỏ ven hồ bị dời đi hoặc thu hẹp, như trường hợp đền Bà Kiệu. Ảnh cũ và bản đồ cũ là nguồn tốt nhất để hình dung diện mạo hồ trước những thay đổi đó.
Biết về những công trình đã mất giúp bạn trân trọng hơn những gì còn lại. Một ngọn tháp nhỏ ở góc vườn hoa hay một ngôi đền khiêm tốn giữa dãy nhà phố là những mảnh ghép cuối cùng của một bức tranh lớn hơn nhiều.
Bốn di tích quanh hồ: thời kỳ và nên xem gì
Bảng sau gom các công trình được nói đến trong bài, xếp theo vị trí khi đi quanh hồ theo chiều kim đồng hồ từ bờ đông bắc. Niên đại là xấp xỉ theo các tài liệu phổ biến:
| Công trình | Vị trí | Thời kỳ | Nên xem |
|---|---|---|---|
| Tượng đài Lý Thái Tổ | Vườn hoa bờ đông bắc | Dựng năm 2004 | Tượng đồng, quảng trường, sinh hoạt cộng đồng |
| Đền Bà Kiệu | Phố Đinh Tiên Hoàng, bờ đông | Có từ trước thời Pháp, tu bổ nhiều lần | Cổng, sân nhỏ, gian thờ truyền thống |
| Tháp Hòa Phong | Vườn hoa bờ đông | Giữa thế kỷ XIX, phần còn lại của chùa Báo Ân | Tháp gạch ba tầng, chi tiết đắp |
| Tháp Rùa | Gò Rùa giữa hồ | Khoảng năm 1886 | Ngắm từ bờ, nhất là bờ tây và nam |
| Đền Ngọc Sơn | Đảo Ngọc, phía bắc hồ | Định hình giữa thế kỷ XIX | Tháp Bút, cầu Thê Húc, các toà chính |
Đền Ngọc Sơn có bài riêng trong mục này. Các công trình khác quanh hồ như khu bưu điện, trụ sở cơ quan, ngân hàng thuộc nhóm kiến trúc thời Pháp, được nói trong mục kiến trúc khu phố Pháp.
Một vòng quanh hồ ghé đủ các di tích
Chu vi Hồ Gươm không lớn, đi bộ thong thả một vòng mất khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ. Gợi ý sau giúp ghé đủ các di tích mà không đi lại:
- Bắt đầu ở vườn hoa Lý Thái Tổ phía đông bắc, xem tượng và quảng trường.
- Đi về phía nam theo phố Đinh Tiên Hoàng, tìm cổng đền Bà Kiệu bên phía dãy nhà.
- Rẽ vào vườn hoa bờ hồ để xem tháp Hòa Phong, nhìn sang khu bưu điện bên kia đường.
- Tiếp tục vòng xuống bờ nam rồi sang bờ tây, dừng ở vài điểm nhìn Tháp Rùa giữa hồ; bờ tây chiều muộn có ánh sáng đẹp.
- Vòng lên phía bắc, kết thúc ở cầu Thê Húc và đền Ngọc Sơn.
Nếu đi vào tối cuối tuần khi phố đi bộ hoạt động, quãng đường rất đông và chậm hơn. Sáng sớm là lúc vắng, mát, dễ quan sát nhất. Khi qua đường ở các ngã tư quanh hồ, đi đúng vạch và quan sát kỹ vì xe đi từ nhiều hướng.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Rùa được xây năm nào?
Theo các tài liệu thường dẫn, Tháp Rùa được dựng vào khoảng năm 1886, trên gò nhỏ giữa Hồ Gươm. Tháp xây gạch, nhiều tầng, có cửa vòm, pha trộn chi tiết kiến trúc châu Âu và Á Đông, phản ánh thời điểm ra đời cuối thế kỷ XIX.
Có lên được Tháp Rùa không?
Không. Gò Rùa và tháp không mở cho khách lên. Bạn chỉ ngắm tháp từ bờ hồ. Những điểm nhìn đẹp là bờ tây gần phố Lê Thái Tổ và bờ nam, nhất là lúc sáng sớm hoặc chiều muộn.
Tháp Hòa Phong là gì?
Tháp Hòa Phong là tháp gạch ba tầng ở bờ đông Hồ Gươm, phần còn lại của chùa Báo Ân xây giữa thế kỷ XIX. Phần lớn chùa bị phá cuối thế kỷ XIX khi người Pháp mở rộng khu phố ven hồ, chỉ tháp được giữ lại.
Đền Bà Kiệu ở đâu?
Đền Bà Kiệu nằm trên phố Đinh Tiên Hoàng, phía bờ đông Hồ Gươm, giữa dãy nhà phố. Đây là đền thờ Mẫu theo tín ngưỡng dân gian, có lịch sử từ trước thời Pháp. Đền vẫn là nơi sinh hoạt thờ tự nên khách vào cần giữ ý tứ.
Tượng đài Lý Thái Tổ dựng năm nào?
Tượng đài được dựng năm 2004 trong vườn hoa ở góc đông bắc Hồ Gươm. Tượng đồng tạc vua Lý Thái Tổ cầm chiếu dời đô, nhắc đến sự kiện dời đô về Thăng Long năm 1010.
Đi một vòng Hồ Gươm mất bao lâu?
Đi bộ thong thả một vòng mất khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ. Nếu dừng xem các di tích như đền Ngọc Sơn, tháp Hòa Phong, đền Bà Kiệu, nên dành hai giờ hoặc hơn, tuỳ mức độ đông.