Khoảng nửa tháng trước rằm tháng Tám âm lịch, phố Hàng Mã và các phố quanh đó như Lương Văn Can, Hàng Lược, Đồng Xuân trở thành khu chợ Trung thu lớn nhất Hà Nội, treo kín đèn ông sao, đèn lồng, đầu lân, mặt nạ, đồ chơi. Đây là một sinh hoạt văn hoá mùa thu của người Hà Nội, đưa trẻ em đi xem đèn, mua đồ chơi, và ngày càng thu hút đông khách.
Bài này giải thích vì sao Hàng Mã thành "phố Trung thu", giới thiệu những món đồ chơi truyền thống còn được làm và bán, sinh hoạt Trung thu của trẻ em phố cổ xưa và nay, cùng những lưu ý thực tế để đi phố Hàng Mã mùa đông người mà vẫn vui.
Vì sao Hàng Mã thành phố Trung thu
Phố Hàng Mã xưa chuyên làm và bán đồ mã, tức các đồ vật bằng giấy dùng trong lễ cúng theo phong tục, cùng giấy màu, đồ trang trí. Thợ ở đây giỏi làm đồ bằng giấy, tre, nan, hồ dán. Những kỹ năng ấy rất hợp để làm đèn lồng, đèn ông sao, đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi, những món đồ chơi Trung thu truyền thống.
Vì vậy, khi Trung thu đến, Hàng Mã tự nhiên chuyển sang bán đồ Trung thu. Dần dần, các phố lân cận cũng tham gia, biến cả khu vực thành chợ mùa. Phố Lương Văn Can gần đó vốn nổi tiếng bán đồ chơi trẻ em, góp thêm vào không khí này.
Ngày nay, bên cạnh đồ truyền thống, phố bán rất nhiều đèn nhựa, đèn điện tử, đồ chơi công nghiệp. Nhưng hình ảnh đặc trưng của Hàng Mã mùa thu vẫn là những chùm đèn ông sao đỏ, đèn lồng nhiều màu treo kín mặt tiền, phủ lên cả trên đầu người đi bộ.
Hàng Mã thuộc phường Hàng Mã cũ của quận Hoàn Kiếm, từ tháng 7/2025 thuộc phường Hoàn Kiếm. Khu chợ Trung thu tập trung ở đoạn phố gần các ngã tư với Lương Văn Can, Hàng Lược, Hàng Đường.
Đồ chơi Trung thu truyền thống còn thấy ở Hàng Mã
Giữa rất nhiều đồ nhựa, đồ điện tử, vẫn còn những món đồ chơi truyền thống được làm thủ công. Nhận ra chúng giúp bạn chọn quà có ý nghĩa cho trẻ:
- Đèn ông sao: khung tre hình ngôi sao năm cánh, dán giấy bóng kính đỏ, có tua giấy hai bên, cắm cây nến nhỏ hoặc bóng đèn ở giữa. Đây là món biểu tượng nhất của Trung thu miền Bắc.
- Đèn kéo quân: đèn lồng có bộ phận xoay bên trong nhờ hơi nóng của nến, làm các hình cắt giấy chạy vòng quanh, in bóng lên thành đèn. Ngày nay ít người làm, khó mua hơn.
- Mặt nạ giấy bồi: làm từ nhiều lớp giấy dán lên khuôn, vẽ màu thành mặt ông Địa, Tôn Ngộ Không, các con vật. Nghề này gắn với một số làng nghề ngoại thành và vài nghệ nhân trong phố.
- Đầu lân, đầu sư tử: làm bằng giấy bồi, tre, vải, có loại nhỏ cho trẻ em chơi và loại lớn cho đội múa lân.
- Tò he: tượng nhỏ nặn từ bột gạo nhuộm màu, hình con vật, nhân vật, cắm vào que. Người nặn tò he thường ngồi ngay trên vỉa hè, nặn tại chỗ.
- Trống bỏi, trống cơm nhỏ: đồ chơi tạo tiếng động, đi cùng với múa lân, rước đèn.
Đồ thủ công thường đắt hơn đồ nhựa và dễ hỏng hơn, nhưng mang lại trải nghiệm khác hẳn cho trẻ. Một chiếc đèn ông sao tre giấy có thể cùng bố mẹ tự làm ở nhà, biến thành một hoạt động gia đình.
Trung thu của trẻ em phố cổ xưa và nay
Theo ký ức của nhiều người Hà Nội lớn tuổi, Trung thu xưa ở phố cổ là dịp trẻ em được làm chủ đường phố. Các em rước đèn ông sao, đèn cá chép theo nhóm, đi quanh phố, vừa đi vừa hát; đội múa lân của các phố đi biểu diễn, gõ trống rộn ràng. Nhà nhà bày mâm cỗ Trung thu với bánh nướng, bánh dẻo, hoa quả, có khi xếp thành hình con vật, để trẻ phá cỗ dưới trăng.
Mâm cỗ là một phần quan trọng: các bà, các mẹ khéo tay xếp bưởi thành hình con chó, gọt quả thành hình hoa, bày bánh trái thành mâm đẹp. Phá cỗ là lúc cả gia đình quây quần, trẻ em được ăn bánh kẹo, ngắm trăng.
Ngày nay, sinh hoạt Trung thu thay đổi nhiều. Trẻ em thành phố ít rước đèn tự phát hơn, nhưng vẫn có các chương trình Trung thu do phường, trường học, di tích, bảo tàng tổ chức, với múa lân, trò chơi dân gian, hướng dẫn làm đồ chơi truyền thống. Phố Hàng Mã trở thành nơi các gia đình đưa con đi xem đèn, chụp ảnh, mua đồ.
Sự thay đổi ấy không phải là mất mát hoàn toàn mà là chuyển dạng. Những gia đình muốn giữ nếp cũ vẫn có thể cùng con làm đèn ông sao, bày mâm cỗ nhỏ, kể chuyện chú Cuội, chị Hằng, và đi phố Hàng Mã như một phần của ngày hội.
Bánh Trung thu và mâm cỗ trong phố cổ
Bánh nướng và bánh dẻo là hai loại bánh không thể thiếu trong Trung thu miền Bắc. Bánh nướng có vỏ vàng nâu, nhân thập cẩm gồm hạt, mứt, lạp xưởng, mỡ đường, có loại nhân đậu xanh, hạt sen. Bánh dẻo vỏ trắng mềm làm từ bột nếp rang, nhân tương tự hoặc nhân ngọt đơn giản. Cả hai thường được in khuôn hoa văn trên mặt.
Trong phố cổ và vùng lân cận có những cơ sở làm bánh theo lối truyền thống lâu năm, mùa Trung thu thường có người xếp hàng mua. Bài không giới thiệu hay so sánh cơ sở cụ thể nào; người Hà Nội mỗi nhà một khẩu vị, và cách tốt nhất là hỏi người quen hoặc thử vài nơi.
Mâm cỗ Trung thu kiểu cũ ngoài bánh còn có bưởi, hồng, na, cốm, kẹo, và những con vật tạo hình từ quả bưởi, múi bưởi. Việc bày mâm là dịp để người lớn dạy trẻ khéo tay và nhìn cái đẹp trong những thứ giản dị. Nhiều gia đình phố cổ vẫn giữ nếp bày một mâm nhỏ cho con cháu phá cỗ, dù không cầu kỳ như xưa.
Múa lân trong phố mùa Trung thu
Tiếng trống múa lân là âm thanh quen thuộc của phố cổ mùa thu. Đội lân thường gồm người cầm đầu lân, người làm đuôi, người đánh trống, chũm choẹ và một người đóng ông Địa với mặt nạ cười, bụng phệ, quạt mo, đi trước trêu đùa. Ngày trước, các đội lân do thanh thiếu niên trong phố tự lập, đi biểu diễn từng nhà, nhận tiền thưởng nhỏ hoặc bánh kẹo.
Ngày nay, múa lân trong phố ít tự phát hơn. Các đội biểu diễn thường xuất hiện trong chương trình do phường, di tích, trung tâm văn hoá tổ chức, hoặc ở các khu phố đi bộ quanh hồ những tối gần rằm. Ở khu Hàng Mã, đầu lân to nhỏ được bày bán kín cửa hàng, trẻ em đội đầu lân nhỏ chạy theo bố mẹ là cảnh rất thường thấy.
Nếu gặp đội lân biểu diễn trên phố đông, hãy cho trẻ đứng lùi ra một chút: trống to, người múa di chuyển nhanh, đôi khi có cả đội lân nhảy lên cao. Xem từ khoảng cách vừa phải vừa an toàn vừa thấy được toàn cảnh.
Chọn đồ chơi Trung thu cho trẻ theo độ tuổi
Mỗi độ tuổi hợp với loại đồ chơi khác nhau, cả về an toàn lẫn hứng thú. Bảng sau là gợi ý chung, cha mẹ điều chỉnh theo con mình:
| Độ tuổi | Đồ chơi gợi ý | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Đèn điện nhỏ, trống bỏi, đồ chơi mềm | Tránh đồ có chi tiết nhỏ dễ nuốt, tránh nến |
| 3 đến 6 tuổi | Đèn ông sao gắn bóng điện, mặt nạ giấy, tò he | Người lớn giữ đèn khi đông người; tò he không cho ăn |
| 6 đến 10 tuổi | Đèn ông sao, đầu lân nhỏ, bộ tự làm đèn | Nếu dùng nến, có người lớn bên cạnh |
| Trên 10 tuổi | Đèn kéo quân, bộ làm mặt nạ, đồ thủ công phức tạp | Dạy cách xử lý khi đèn bắt lửa |
Nến trong đèn giấy là nguồn nguy cơ cháy, nhất là trong đám đông chật chội ở Hàng Mã. Nhiều gia đình đã chuyển sang dùng bóng điện nhỏ chạy pin, an toàn hơn mà vẫn giữ được vẻ đẹp của đèn.
Đi phố Hàng Mã mùa Trung thu cho vui và an toàn
Những ngày sát rằm, khu Hàng Mã rất đông, có khi chật kín người đi bộ. Vài kinh nghiệm sau giúp chuyến đi dễ chịu hơn:
- Đi sớm trong mùa: khoảng một đến hai tuần trước rằm, phố đã đủ đèn mà chưa quá đông. Những tối sát rằm và đêm rằm đông nhất.
- Đi ban ngày nếu đưa trẻ nhỏ: chiều muộn đã thấy màu sắc, ít chen lấn hơn tối.
- Gửi xe ở ngoài khu phố cổ rồi đi bộ vào; xe máy vào trong rất khó di chuyển và có thể bị hạn chế.
- Giữ trẻ bên mình: nắm tay, ghi số điện thoại cha mẹ vào thẻ trong túi trẻ, hẹn trước một điểm gặp nếu lạc.
- Cẩn thận đồ đạc: đeo túi phía trước, không để điện thoại ở túi sau.
- Hỏi giá trước khi mua và không ngại so sánh vài cửa hàng; giá thay đổi theo ngày và theo người bán.
Phân luồng giao thông, phố đi bộ và các chương trình Trung thu do phường tổ chức thay đổi từng năm. Nên xem thông báo của chính quyền phường Hoàn Kiếm trước khi đi.
Trung thu phố cổ như một di sản sống
Trung thu ở Hàng Mã không được xếp hạng như một di tích, nhưng nó là một phần di sản văn hoá phi vật thể của phố cổ: kỹ năng làm đồ giấy, tre; tập quán buôn bán theo mùa; sinh hoạt gia đình và cộng đồng quanh ngày rằm. Mỗi năm, phố lặp lại cảnh ấy, như một nghi thức của thành phố.
Thách thức lớn nhất là sự mai một của đồ thủ công. Người làm đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi ngày càng ít, phần lớn đã lớn tuổi; con cháu ít theo nghề vì thu nhập thấp và chỉ có việc theo mùa. Một số chương trình ở di tích, bảo tàng, trường học đang cố gắng truyền dạy cho trẻ em cách làm đồ chơi truyền thống.
Người đi phố có thể góp phần nhỏ: khi mua, hãy chọn ít nhất một món thủ công; khi đưa con đi, hãy kể cho con về đèn ông sao, đèn kéo quân; và nếu có dịp, cùng con làm một chiếc đèn. Giữ một nếp văn hoá đôi khi chỉ cần những việc như thế.
Câu hỏi thường gặp
Phố Hàng Mã bán đồ Trung thu từ khi nào trong năm?
Thường khoảng nửa tháng đến ba tuần trước rằm tháng Tám âm lịch, phố bắt đầu bày bán đèn và đồ chơi Trung thu. Những ngày sát rằm là đông nhất. Thời điểm cụ thể mỗi năm có thể xê dịch tuỳ người bán.
Ngoài Hàng Mã còn phố nào bán đồ Trung thu?
Các phố lân cận như Lương Văn Can, Hàng Lược, Đồng Xuân, Hàng Đường cũng bày bán, tạo thành một khu chợ Trung thu liền mạch. Lương Văn Can vốn là phố bán đồ chơi trẻ em quanh năm.
Đèn kéo quân hoạt động thế nào?
Bên trong đèn có một trục xoay gắn cánh quạt giấy phía trên và các hình cắt giấy phía dưới. Hơi nóng từ ngọn nến bốc lên làm cánh quạt quay, kéo các hình chạy vòng quanh, in bóng lên thành đèn như một đoàn quân diễu hành.
Mua đồ Trung thu ở Hàng Mã có đắt không?
Giá thay đổi theo loại hàng, chất liệu, thời điểm và người bán. Đồ thủ công thường đắt hơn đồ nhựa. Nên hỏi giá trước, so sánh vài cửa hàng và tránh mua vội những ngày đông nhất. Bài không nêu giá cụ thể vì giá thay đổi.
Đưa trẻ nhỏ đi Hàng Mã mùa Trung thu cần lưu ý gì?
Nên đi sớm trong mùa hoặc đi vào chiều muộn, nắm tay trẻ, ghi số điện thoại cha mẹ vào thẻ trong túi trẻ, hẹn điểm gặp nếu lạc. Tránh dùng nến trong đèn khi ở chỗ đông, ưu tiên đèn bóng điện chạy pin.
Có chỗ nào dạy trẻ làm đồ chơi Trung thu truyền thống không?
Mùa Trung thu, một số di tích, bảo tàng, nhà văn hoá và trường học ở Hà Nội tổ chức hoạt động hướng dẫn làm đèn ông sao, mặt nạ, tò he. Lịch thay đổi từng năm, nên theo dõi thông báo của chính quyền phường và các đơn vị tổ chức.