Phố cổ Hà Nội có rất nhiều cửa hàng quà lưu niệm, nhưng quà thủ công thật sự đáng mua thường thuộc vài nhóm: tranh dân gian như tranh Hàng Trống, đồ sơn mài, gốm, đồ tre và mây đan, đồ khảm trai, lụa và đồ thêu. Phân biệt được đồ làm tay với đồ sản xuất hàng loạt, biết hỏi đúng câu và đóng gói cẩn thận là ba việc giúp bạn mua được món quà đáng giá.
Bài này giới thiệu các nhóm quà thủ công phổ biến ở phố cổ, gắn với lịch sử phố nghề khi có thể, đưa ra cách nhận biết chất lượng, cách mặc cả lịch sự, và lưu ý khi mang quà đi xa. Bài không giới thiệu cửa hàng cụ thể và không nêu giá.
Tranh Hàng Trống: dòng tranh dân gian của phố cổ
Tranh Hàng Trống là một dòng tranh dân gian gắn với khu phố Hàng Trống và các phố lân cận của Hà Nội xưa. Khác với tranh Đông Hồ in hoàn toàn bằng ván khắc gỗ trên giấy dó, tranh Hàng Trống thường in nét bằng ván khắc rồi tô màu bằng tay, màu sắc tươi, đậm, nhiều sắc độ. Đề tài gồm tranh thờ, tranh Tết, tranh cảnh sinh hoạt, tranh tứ bình.
Theo các ghi chép phổ biến, tranh Hàng Trống từng được bán nhiều vào dịp Tết, phục vụ người dân thành thị. Qua nhiều biến động, dòng tranh này có lúc gần như mai một, sau đó được một số nghệ nhân phục dựng. Ngày nay, tranh Hàng Trống làm theo lối truyền thống không nhiều; trên thị trường có cả bản in lại, bản vẽ phỏng theo.
Khi mua, nên hỏi người bán tranh làm theo cách nào: in nét và tô tay, in toàn bộ bằng máy, hay vẽ tay hoàn toàn. Tranh tô tay có những vệt màu không đều, chỗ đậm chỗ nhạt, nét viền có độ dày mỏng tự nhiên. Tranh in máy màu đều tuyệt đối, có thể thấy chấm in khi nhìn gần.
Sơn mài, khảm trai và đồ gỗ
Sơn mài là kỹ thuật dùng sơn ta (nhựa cây sơn) phủ nhiều lớp lên cốt gỗ hoặc vật liệu khác, kết hợp vỏ trứng, vàng bạc, rồi mài phẳng để lộ hoa văn. Sơn mài Việt Nam nổi tiếng với tranh sơn mài và đồ dùng như hộp, khay, bát, bình. Ở phố cổ, sơn mài là một trong những quà thủ công phổ biến nhất.
Sơn mài làm thủ công cần nhiều lớp sơn, nhiều lần mài, thời gian làm kéo dài. Trên thị trường có cả đồ làm bằng sơn công nghiệp phủ bóng, nhìn tương tự nhưng mặt sơn mỏng, bóng như nhựa. Cầm lên thấy độ nặng, nhìn mặt sơn có độ sâu, gõ nhẹ âm thanh chắc là những dấu hiệu của đồ sơn mài tốt. Hỏi người bán về cốt gỗ và loại sơn.
Khảm trai là kỹ thuật cắt vỏ trai, ốc thành mảnh nhỏ gắn lên gỗ tạo hoa văn. Phố Hàng Khay trong khu vực gần hồ xưa gắn với nghề làm khay khảm trai. Đồ khảm trai có hộp, khay, tranh. Khi mua, xem kỹ mảnh trai có gắn chắc, đều, không bong, mặt gỗ có nứt không.
Gốm, đồ tre và mây đan
Gốm Việt Nam có nhiều dòng; ở Hà Nội, gốm Bát Tràng từ làng gốm ven sông Hồng phía đông nam thành phố là cái tên quen nhất. Phố cổ có nhiều cửa hàng bán bát đĩa, chén trà, bình hoa, đồ trang trí bằng gốm. Tên phố Bát Đàn trong khu phố cổ gợi lại thời phố buôn bát sành dùng hằng ngày.
Khi chọn gốm, xem men có đều, không bọt, không rạn ngoài ý muốn, đáy có phẳng, gõ nhẹ âm thanh trong. Đồ dùng đựng thức ăn nên hỏi người bán về men an toàn thực phẩm. Đồ gốm dễ vỡ, nên nhờ cửa hàng đóng gói kỹ.
Đồ tre, mây, cói đan như giỏ, khay, hộp, đèn, túi xách gợi lại các phố Hàng Bồ, Hàng Mành, Hàng Cót xưa. Đồ đan tay có mối đan chặt, sợi đều, không có gai xơ. Đồ tre mây cần được xử lý chống mốc, mọt; hỏi người bán và giữ đồ ở nơi khô ráo, nhất là khi mang về vùng khí hậu ẩm.
Nhận biết đồ làm tay và đồ sản xuất hàng loạt
Không phải đồ sản xuất hàng loạt là xấu; nhiều món đẹp, rẻ, hợp làm quà số lượng nhiều. Nhưng nếu bạn muốn mua đồ thủ công, bảng dưới giúp phân biệt:
| Nhóm | Dấu hiệu làm tay | Dấu hiệu sản xuất hàng loạt |
|---|---|---|
| Tranh dân gian | Màu tô không đều, nét có độ dày mỏng | Màu đều tuyệt đối, có chấm in |
| Sơn mài | Mặt sơn sâu, nặng tay, nhiều lớp | Mặt bóng mỏng như nhựa, nhẹ |
| Gốm | Mỗi món hơi khác nhau, vết tay, hoa văn vẽ tay | Giống hệt nhau, hoa văn in decal |
| Đồ thêu | Mặt trái có mũi chỉ không đều, chi tiết tinh | Mặt trái phẳng hoặc có lót, mũi đều |
| Đồ tre mây | Mối đan có chỗ không đều nhẹ, sợi chuốt tay | Rất đều, có khi pha sợi nhựa |
Cách đơn giản nhất vẫn là hỏi người bán: món này làm ở đâu, làm thế nào. Người bán hàng thủ công thường tự hào kể về nguồn gốc. Nếu câu trả lời mơ hồ, đó cũng là thông tin.
Một gợi ý nữa: đồ làm tay thường không có hai món giống hệt nhau. Nếu cửa hàng bày hàng chục chiếc hộp, chiếc bát giống nhau đến từng chi tiết, nhiều khả năng đó là hàng làm theo khuôn. Điều đó không làm món đồ kém đi, chỉ giúp bạn biết đúng mình đang mua gì.
Mặc cả và mua bán lịch sự ở phố cổ
Cửa hàng có niêm yết giá. Ở cửa hàng có giá niêm yết rõ, mặc cả thường không được chấp nhận hoặc chỉ được bớt rất ít khi mua nhiều. Tôn trọng giá đã ghi.
Hàng nhỏ, quầy ở chợ đêm. Ở những nơi không niêm yết, mặc cả là chuyện thường. Hỏi giá, đưa ra mức bạn thấy hợp lý, thương lượng nhẹ nhàng. Nếu không đồng ý được, cảm ơn và đi tiếp.
Đừng mặc cả khi không định mua. Mặc cả xong, người bán đồng ý mà bạn không mua là điều làm người bán khó chịu. Chỉ mặc cả khi bạn thực sự muốn món đó.
So sánh vài nơi. Đi một vòng xem vài cửa hàng trước khi mua giúp bạn biết mặt bằng chất lượng.
Giữ hoá đơn, danh thiếp cửa hàng. Cần đổi, cần hỏi lại cách bảo quản thì biết liên hệ ai.
Cẩn trọng với lời mời dẫn đường. Ở khu đông khách, đôi khi có người nhiệt tình dẫn bạn đến một cửa hàng cụ thể. Bạn có quyền từ chối và tự chọn nơi mua; quyết định mua chỉ nên dựa trên món hàng và giá bạn thấy hợp lý.
Đóng gói và mang quà đi xa
Nhiều món quà thủ công dễ vỡ, dễ hỏng. Các bước dưới giúp quà đến nơi an toàn:
- Nhờ cửa hàng đóng gói chuyên dụng. Nhiều cửa hàng quen đóng gói cho khách đi máy bay, có xốp, hộp cứng.
- Đồ gốm, sơn mài để trong hành lý xách tay nếu được. Hành lý ký gửi dễ bị va đập.
- Tranh cuộn thay vì đóng khung. Tranh giấy, tranh lụa cuộn trong ống cứng gọn hơn; về đến nơi mới đóng khung.
- Đồ tre, gỗ: kiểm tra quy định nhập cảnh. Một số nước kiểm soát chặt đồ thực vật, gỗ; hỏi trước quy định của nơi đến.
- Gửi hàng qua dịch vụ chuyển phát. Món lớn có thể gửi qua dịch vụ vận chuyển; hỏi rõ bảo hiểm hàng hoá.
Với khách trong nước, mang quà bằng xe khách, tàu hoả cũng cần đóng gói chắc, ghi rõ hàng dễ vỡ. Đồ sơn mài nên tránh để ở nơi nóng, đồ tre mây tránh nơi ẩm trong thời gian dài.
Quà thủ công và những người giữ nghề
Phần lớn đồ thủ công bán ở phố cổ được làm ở các làng nghề quanh Hà Nội và các tỉnh: gốm từ làng gốm, sơn mài từ xưởng sơn, đồ mây tre từ làng đan, lụa từ làng dệt, tranh từ xưởng của nghệ nhân. Phố cổ là nơi những sản phẩm ấy gặp người mua, đúng như vai trò lâu đời của phố nghề.
Khi bạn chọn mua một món đồ làm tay, một phần tiền sẽ đến với người thợ, giúp nghề có thể tiếp tục. Nhiều nghề thủ công đang thiếu người trẻ theo vì thu nhập không ổn định. Mua đồ thủ công không phải là việc từ thiện, nhưng là một cách góp phần giữ nghề.
Đồ thủ công cũng có giá trị lâu dài hơn đồ lưu niệm đại trà: một chiếc hộp sơn mài, một bộ chén gốm, một bức tranh dân gian có thể dùng, ngắm nhiều năm. Đó là kiểu quà mà người nhận có thể nhớ đến phố cổ mỗi khi nhìn thấy.
Những phố tập trung quà thủ công
Quà thủ công và quà lưu niệm tập trung nhiều ở các phố gần hồ Hoàn Kiếm và trên các tuyến khách du lịch hay đi bộ trong phố cổ. Hàng Gai, Hàng Bạc, Hàng Trống và các phố quanh nhà thờ Lớn có nhiều cửa hàng lụa, đồ thêu, tranh, đồ trang trí. Mỗi phố một vẻ, mỗi cửa hàng một gu riêng. Các cửa hàng gần hồ thường mở muộn vào buổi tối, thuận tiện cho khách đi dạo sau bữa tối.
Ngoài ra, một số phòng tranh, cửa hàng của nghệ nhân nằm sâu trong ngõ hoặc trên tầng hai, ít quảng cáo nhưng có đồ làm tay chất lượng. Hỏi người dân hoặc chủ nơi lưu trú có thể giúp bạn tìm được những nơi này.
Không có phố nào là chỗ duy nhất để mua quà thủ công đẹp. Cách tốt nhất là dành một buổi đi bộ thong thả, vào xem nhiều cửa hàng, chạm vào đồ, hỏi chuyện người bán, rồi mới quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ thế nào?
Tranh Đông Hồ in hoàn toàn bằng ván khắc gỗ trên giấy dó, màu từ nguyên liệu tự nhiên. Tranh Hàng Trống thường in nét bằng ván khắc rồi tô màu bằng tay, màu tươi và nhiều sắc độ hơn, gắn với khu phố Hàng Trống của Hà Nội xưa.
Làm sao biết đồ sơn mài là thật?
Sơn mài thủ công có mặt sơn sâu, nhiều lớp, cầm nặng tay, gõ nghe chắc. Đồ phủ sơn công nghiệp có mặt bóng mỏng như nhựa, nhẹ hơn. Hỏi người bán về cốt gỗ, loại sơn và quy trình làm.
Có nên mặc cả khi mua quà ở phố cổ?
Ở cửa hàng có niêm yết giá thì nên tôn trọng giá đã ghi. Ở hàng nhỏ, quầy chợ đêm không niêm yết thì có thể mặc cả nhẹ nhàng. Chỉ mặc cả khi bạn thật sự muốn mua món hàng đó.
Mang đồ gốm lên máy bay cần lưu ý gì?
Nhờ cửa hàng đóng gói bằng xốp và hộp cứng, nếu được thì để trong hành lý xách tay để tránh va đập. Kiểm tra quy định hành lý của hãng bay và quy định nhập cảnh của nơi đến.
Đồ tre mây mang về có bị mốc không?
Có thể bị mốc, mọt nếu chưa được xử lý tốt hoặc để nơi ẩm. Hỏi người bán đồ đã được xử lý chưa, giữ đồ ở nơi khô ráo, thoáng khí, và lau khô nếu bị ẩm. Một số nước kiểm soát đồ thực vật khi nhập cảnh.