Màu vàng quen thuộc của nhà thời Pháp ở Hà Nội chủ yếu đến từ lớp nước vôi pha bột màu gốc đất, quét lên tường gạch trát vữa vôi. Đây là cách hoàn thiện rẻ, dễ làm, để tường "thở" được trong khí hậu ẩm, và màu vàng đất là sắc độ bền màu, dễ pha nhất. Về sau màu vàng được lặp lại nhiều đến mức trở thành dấu hiệu nhận diện của khu phố Pháp, rồi cả của Hà Nội.
Nhưng màu vàng chỉ là lớp ngoài cùng. Bên dưới là cả một hệ vật liệu và cách làm giúp những ngôi nhà ấy chịu được nắng gắt, mưa dầm và mùa nồm: tường dày, vữa vôi, mái ngói dốc, cửa chớp, nền cao, gạch bông. Bài này đi qua từng lớp, giải thích vì sao chúng được dùng và vì sao thay bằng vật liệu hiện đại đôi khi lại làm nhà xuống cấp nhanh hơn.
Màu vàng đến từ đâu
Trước khi có sơn công nghiệp phổ biến, cách hoàn thiện tường thông dụng nhất là quét nước vôi. Vôi ngâm nhuyễn pha loãng với nước, quét nhiều lớp lên tường, khi khô sẽ tạo lớp màng trắng. Muốn có màu, thợ pha thêm bột màu, phổ biến nhất là các loại bột màu gốc đất như hoàng thổ, đất son, cho ra các sắc vàng, vàng cam, nâu đỏ. Những bột màu này rẻ, có sẵn, không bị vôi làm bạc màu như nhiều loại màu khác.
Vì thế, màu vàng nhạt đến vàng đậm là lựa chọn tự nhiên cho công trình công cộng và nhà ở. Nó vừa sáng sủa, vừa không chói như màu trắng dưới nắng hè, lại che được vết bẩn, rêu mốc tốt hơn. Nhiều công trình thuộc địa ở các nước khác cũng dùng màu vàng đất vì những lý do tương tự.
Màu vàng hôm nay ở Hà Nội không còn hoàn toàn là nước vôi. Nhiều công trình đã được sơn bằng sơn hiện đại, tông màu được chọn để giống màu cũ. Có thời kỳ thành phố khuyến khích sơn các công trình cũ khu phố Pháp bằng màu vàng thống nhất, góp phần làm "màu vàng Hà Nội" thành một hình ảnh đô thị. Tuy vậy, như đã nói ở các bài khác, không phải công trình thời Pháp nào cũng màu vàng: nhà thờ Lớn xám, Nhà hát Lớn tông kem, nhiều khách sạn trắng.
Một điều thú vị: màu vàng nước vôi không bao giờ đều. Qua mưa nắng, nó loang lổ, nhạt chỗ này đậm chỗ kia, có những vệt rêu. Chính sự không đều ấy làm tường nhà cũ có chiều sâu mà sơn công nghiệp phẳng lì không có được.
Tường dày và vữa vôi: vì sao tường nhà cũ "thở" được
Tường gạch dày. Tường chịu lực của nhà thời Pháp thường dày hơn nhiều so với tường nhà hiện đại, nhất là ở tầng dưới. Khối tường lớn hấp thụ nhiệt chậm, giữ cho bên trong mát vào ban ngày và tỏa nhiệt dần về đêm, giảm biên độ nhiệt trong nhà.
Vữa vôi thay vì vữa xi măng. Vữa trát và vữa xây ngày đó chủ yếu dùng vôi trộn cát, có khi thêm một ít xi măng. Vữa vôi mềm hơn, xốp hơn, cho hơi nước đi qua. Tường ẩm từ chân lên hoặc ẩm do mưa hắt có thể khô dần qua bề mặt thay vì bị giữ lại bên trong.
Nước vôi trên vữa vôi. Lớp hoàn thiện bằng nước vôi cũng thoáng hơi, hợp với vữa vôi bên dưới. Toàn bộ hệ tường vì vậy cùng một "nhịp thở".
Vấn đề khi trát lại bằng xi măng. Khi sửa chữa, nếu trát vữa xi măng đặc chắc hoặc quét sơn chống thấm kín lên tường cũ, hơi ẩm bị nhốt bên trong. Hậu quả hay gặp là tường bong lớp trát, phồng rộp, mốc ở mặt trong, gạch mục dần. Đây là lý do giới bảo tồn khuyên sửa nhà cũ bằng vật liệu tương thích với vật liệu gốc.
Mái ngói, cửa sổ mái và chuyện thoát nhiệt
Mái là nơi chịu nắng nhiều nhất. Nhà thời Pháp ở Hà Nội xử lý mái theo vài cách đáng chú ý:
- Mái dốc lợp ngói: độ dốc lớn giúp nước mưa thoát nhanh, hạn chế thấm trong những trận mưa rào mùa hè. Ngói kiểu Pháp có gờ móc vào nhau, xếp kín hơn ngói ta mỏng.
- Tầng áp mái thông gió: khoảng trống dưới mái được thông gió qua các ô thoáng ở đầu hồi hoặc cửa sổ mái, đưa khí nóng ra ngoài trước khi nó xuống tới các phòng ở.
- Trần cao: các phòng có trần cao, không khí nóng bốc lên tích ở phần trên, vùng người sinh hoạt bên dưới mát hơn. Trần cao cũng giúp quạt trần hoạt động hiệu quả.
- Mái đua và máng xối: mép mái vươn ra che tường, máng xối dẫn nước xuống ống đứng, tránh nước chảy tràn làm ướt chân tường.
- Ống khói và lò sưởi: một số biệt thự có lò sưởi cho những ngày rét mùa đông, dấu vết còn lại là ống khói nhô trên mái. Phần nhiều không còn dùng.
Khi thay mái ngói bằng mái tôn, bịt ô thoáng đầu hồi, hạ trần để tiết kiệm, ngôi nhà mất đi cơ chế thoát nhiệt vốn có. Nhiều người thấy nhà cũ "nóng" sau khi sửa, nguyên nhân thường nằm ở đây.
Cửa chớp, hiên và cách che nắng
Cửa chớp gỗ là chi tiết dễ nhận nhất của nhà Pháp ở Hà Nội. Các nan gỗ nghiêng xuống chặn ánh nắng trực tiếp và mưa hắt nhưng vẫn để gió lùa qua. Ban ngày nắng gắt, người ta khép cửa chớp và mở cửa kính bên trong; căn phòng tối dịu, mát mà vẫn thoáng. Ban đêm hoặc khi trời râm, mở cửa chớp ra để đón sáng.
Hiên và hành lang có mái là lớp che nắng thứ hai. Tường bên trong hiên gần như không bị nắng chiếu, căn phòng phía sau mát hơn. Hướng nhà cũng được tính toán: những mặt chịu nắng chiều gay gắt thường có hiên sâu hơn hoặc ít cửa sổ hơn.
Màu xanh lá đậm hay dùng cho cửa chớp không chỉ là thẩm mỹ. Trên nền tường vàng, cửa xanh tạo tương phản dễ chịu và màu tối ít lộ vết bẩn. Nhưng cũng có công trình dùng cửa màu nâu gỗ, xám, hoặc màu khác.
Cửa chớp gỗ cần bảo dưỡng: gỗ co ngót theo mùa, sơn bong, bản lề gỉ. Nhiều nhà đã thay bằng cửa nhôm kính kín, đẹp và ít phải chăm, nhưng mất khả năng thông gió khi khép cửa và đổi hẳn dáng mặt đứng. Nếu giữ được cửa chớp cũ, sửa lại thường không tốn hơn thay mới bao nhiêu.
Vật liệu gốc và vật liệu thay thế: được gì, mất gì
Bảng sau tổng hợp những vật liệu hay bị thay khi sửa nhà cũ và hệ quả thường gặp. Đây là gợi ý chung; mỗi ngôi nhà cần được người có chuyên môn xem xét cụ thể:
| Bộ phận | Vật liệu gốc | Thay thế hay gặp | Hệ quả thường gặp |
|---|---|---|---|
| Lớp trát tường | Vữa vôi | Vữa xi măng | Nhốt ẩm, bong tróc, mốc mặt trong |
| Hoàn thiện tường | Nước vôi pha màu | Sơn kín, sơn chống thấm | Phồng rộp sau vài mùa nồm |
| Mái | Ngói dốc, áp mái thông gió | Mái tôn, bịt ô thoáng | Nóng hơn, ồn khi mưa |
| Cửa sổ | Cửa chớp gỗ + cửa kính | Nhôm kính kín | Mất thông gió, đổi mặt đứng |
| Sàn | Gạch bông, gỗ | Gạch men, đá nhân tạo | Mất hoa văn gốc, đôi khi trơn hơn |
| Lan can | Sắt rèn, gang đúc | Inox | Mất hoa văn, lệch phong cách |
Không phải mọi thay thế đều sai. Có lúc vật liệu cũ hỏng quá nặng, phải thay. Điều đáng tránh là thay hàng loạt chỉ vì tiện, mà không hiểu vật liệu cũ đang làm nhiệm vụ gì.
Gạch bông, sắt rèn và những chi tiết bên trong
Đi vào hiên hoặc lối vào của nhiều nhà thời Pháp, bạn sẽ thấy sàn lát gạch bông: những viên gạch xi măng có hoa văn nhiều màu, ghép lại thành thảm hoa trên nền. Gạch bông được làm bằng cách ép các lớp xi măng màu vào khuôn, không nung, nên màu ăn sâu vào viên gạch, mòn vẫn còn hoa văn. Gạch bông mát chân, bền và trở thành một phần ký ức của nhà cũ Hà Nội.
Lan can cầu thang, ban công, cổng thường làm bằng sắt rèn hoặc gang đúc, uốn thành hoa lá ở nhà tân cổ điển và thành hình học ở nhà art deco. Tay vịn cầu thang bằng gỗ, nhẵn bóng sau nhiều thập kỷ tay người vuốt qua.
Những chi tiết này ít khi được nhắc khi nói về kiến trúc Pháp ở Hà Nội vì chúng nằm bên trong hoặc ở tầm thấp, dễ bị bỏ qua. Nhưng chúng lại là phần bị mất nhanh nhất khi sửa nhà: gạch bông bị cạy lên thay gạch men, lan can sắt bị thay inox. Nếu bạn sở hữu hoặc thuê một ngôi nhà cũ, giữ lại sàn gạch bông và lan can sắt là cách giữ hồn ngôi nhà với chi phí thấp nhất.
Đọc tuổi một bức tường qua các lớp màu
Ở những chỗ lớp ngoài bong tróc, tường nhà cũ thường lộ ra nhiều lớp màu chồng lên nhau: vàng đậm, vàng nhạt, trắng, có khi một lớp xanh hay hồng. Mỗi lớp là một lần quét lại, có khi cách nhau hàng chục năm. Người làm bảo tồn đôi khi cạo thử một vùng nhỏ để tìm lớp màu sâu nhất, gần với màu gốc, trước khi quyết định sơn lại.
Với người đi bộ, quan sát các lớp này là một cách thú vị để đọc lịch sử ngôi nhà. Lớp vữa vôi mềm, màu vàng đất loang thường là lớp cũ; lớp sơn bóng, màu phẳng, bong thành mảng lớn thường là lớp mới. Chỗ chân tường hay ẩm nhất là nơi các lớp lộ rõ.
Đừng tự cạo, gõ tường nhà người khác để xem. Chỉ quan sát những chỗ đã bong sẵn. Nếu là nhà của bạn và đang chuẩn bị sửa, hãy chụp lại các lớp màu trước khi trát lại; đó là tư liệu hữu ích cho chính ngôi nhà về sau.
Mùa nồm và nhà cũ: sống chung thế nào
Mùa nồm cuối đông đầu xuân là thử thách lớn với mọi ngôi nhà ở Hà Nội, và nhà cũ cũng không ngoại lệ. Khi không khí ấm ẩm tràn về sau những ngày lạnh, hơi nước ngưng tụ trên tường, sàn, kính. Nhà có tường dày và sàn gạch bông lạnh dễ đọng nước trên mặt sàn.
Cách nhà cũ được thiết kế để sống qua mùa nồm là "đóng mở đúng lúc": đóng cửa khi không khí ngoài trời ẩm nóng hơn trong nhà, mở cửa thông gió khi trời hanh trở lại. Tường vôi thoáng hơi giúp hơi ẩm thoát ra khi trời khô. Ngược lại, khi tường bị phủ sơn kín và cửa thay bằng nhôm kính, hơi ẩm bên trong khó thoát, góc tường mốc lâu hơn.
Với người đang ở nhà cũ, vài việc đơn giản giúp ích nhiều: giữ các ô thoáng không bị bịt, lau khô sàn trong những ngày nồm, dùng máy hút ẩm khi đóng kín cửa, kiểm tra máng xối và ống thoát nước trước mùa mưa để nước không thấm vào chân tường. Những việc này không thay đổi dáng nhà mà kéo dài tuổi thọ của nó đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Màu vàng của nhà Pháp ở Hà Nội có phải màu gốc không?
Màu vàng đất từ nước vôi pha bột màu là cách hoàn thiện phổ biến thời Pháp, nên nhiều công trình vốn có màu vàng. Tuy vậy, sắc độ đã thay đổi qua nhiều lần quét lại, và không phải công trình nào cũng màu vàng; một số màu trắng, kem hoặc xám.
Vì sao không nên trát vữa xi măng lên tường nhà cũ?
Tường nhà cũ thường xây và trát bằng vữa vôi, cho hơi ẩm đi qua. Trát vữa xi măng đặc chắc hoặc sơn kín lên trên sẽ nhốt ẩm bên trong, gây bong tróc, phồng rộp, mốc mặt trong. Nên dùng vật liệu tương thích và hỏi người có chuyên môn.
Gạch bông là gì?
Gạch bông là gạch xi măng có hoa văn nhiều màu, ép trong khuôn và không nung. Màu ăn sâu vào viên gạch nên mòn vẫn còn hoa văn. Gạch bông được lát nhiều ở hiên, phòng khách nhà thời Pháp và nhà phố Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX.
Cửa chớp gỗ có còn đáng giữ trong nhà hiện đại không?
Có. Cửa chớp cho gió đi qua mà chặn nắng và mưa, giúp phòng mát mà không cần điều hoà suốt ngày. Sửa và sơn lại cửa chớp cũ thường không tốn hơn thay cửa nhôm kính bao nhiêu, mà giữ được dáng mặt nhà.
Vì sao nhà cũ thường có trần rất cao?
Trần cao giúp không khí nóng bốc lên tích tụ phía trên, vùng sinh hoạt bên dưới mát hơn, đồng thời tạo chỗ cho quạt trần hoạt động hiệu quả. Đây là cách chống nóng thụ động phổ biến trước khi có điều hoà.
Nhà cũ bị mốc vào mùa nồm thì làm gì?
Giữ các ô thoáng không bị bịt, đóng cửa khi ngoài trời ẩm nóng, mở cửa thông gió khi trời hanh, lau khô sàn, dùng máy hút ẩm khi cần. Kiểm tra máng xối, ống thoát để nước không thấm chân tường. Mốc kéo dài nên nhờ thợ có kinh nghiệm nhà cũ xem xét.