Quận Hoàn Kiếm là một đơn vị hành chính khá trẻ so với lịch sử của vùng đất: khu phố Hoàn Kiếm được lập năm 1961, đổi thành quận năm 1981, và trước khi Hà Nội bỏ cấp quận từ ngày 1/7/2025, quận gồm 18 phường. Trước đó, cùng vùng đất này từng thuộc huyện Thọ Xương thời Nguyễn, rồi nằm trong thành phố nhượng địa thời Pháp.
Biết các lớp hành chính này giúp bạn đọc đúng giấy tờ cũ, hiểu vì sao người lớn tuổi gọi tên khu vực khác với người trẻ, và hình dung được vì sao một quận nhỏ lại có hai bộ mặt phố cổ và phố Pháp. Bài đi theo thứ tự thời gian, chỉ nêu mốc chắc chắn; những giai đoạn tài liệu ghi không thống nhất thì nói chung.
Trước khi có quận: huyện, tổng, phường thời Nguyễn
Ở thế kỷ 19, vùng đất sau này là quận Hoàn Kiếm phần lớn nằm trong huyện Thọ Xương, thuộc phủ Hoài Đức của tỉnh Hà Nội. Đơn vị cơ sở là phường và thôn, gom lại thành tổng. Cách tổ chức này mang nặng tính làng xã: mỗi phường có đình, có lý trưởng, có lệ riêng, dù nằm giữa đô thị buôn bán.
Ranh giới huyện thời ấy không trùng với ranh giới quận về sau. Thọ Xương rộng hơn, kéo xuống phía nam, bao gồm cả một phần đất mà về sau thuộc các quận khác. Khu phố buôn bán quanh hồ và ven sông chỉ là một phần, dù là phần sầm uất nhất. Vì vậy khi đọc rằng "nhà ông bà ở huyện Thọ Xương", bạn biết đại khái vùng, nhưng cần thêm tên phường, thôn để định vị chính xác.
Thời kỳ này cũng để lại nhiều tên phường, thôn mà về sau chuyển thành tên phố hoặc biến mất. Một số đình làng còn giữ bia đá ghi tên phường xưa, là nguồn tư liệu tốt nếu bạn tìm hiểu gốc tích một con phố cụ thể.
Thời Pháp: thành phố Hà Nội và hai nửa của vùng hồ
Sau khi quân Pháp chiếm thành Hà Nội lần thứ hai năm 1882, năm 1888 triều đình Huế nhượng Hà Nội cho Pháp làm đất nhượng địa. Từ đây Hà Nội được quản lý theo kiểu một thành phố, có hội đồng thành phố và đốc lý đứng đầu, khác hẳn cách tổ chức huyện, tổng, phường trước đó. Năm 1902, Hà Nội trở thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương.
Trong giai đoạn này, chính quyền thuộc địa lấp nhiều ao hồ, mở đường thẳng, đặt tên phố bằng tiếng Pháp và đánh số nhà. Vùng phía nam hồ được quy hoạch thành khu dành cho người Âu với công sở, biệt thự, đường rộng có vỉa hè và cây xanh. Vùng phía bắc hồ, nơi người Việt buôn bán, giữ cấu trúc phố hẹp, nhà ống, nhưng cũng được lát đường, lắp đèn, xây cống.
Đây là lúc vùng Hoàn Kiếm có hai gương mặt mà ngày nay vẫn thấy rõ: phố cổ phía bắc và khu phố Pháp phía nam. Ranh giới tự nhiên giữa hai nửa là chính Hồ Gươm và dải phố Hàng Khay – Tràng Thi. Sự phân chia này không có trên giấy tờ hành chính như một đơn vị riêng, nhưng nó định hình cách người Hà Nội nhìn trung tâm thành phố suốt hơn một thế kỷ.
Từ các khu nội thành đến khu phố Hoàn Kiếm năm 1961
Giai đoạn giữa thế kỷ 20 là thời kỳ cách chia nội thành Hà Nội thay đổi nhiều lần, với các tên gọi theo số thứ tự hoặc theo khu vực. Tài liệu về từng lần thay đổi không phải lúc nào cũng dễ tra, và người lớn tuổi có thể nhớ những tên gọi khác nhau tùy năm họ còn nhỏ. Nếu bạn gặp những tên ấy trong giấy tờ gia đình, hãy ghi lại nguyên văn và đối chiếu thêm với tài liệu lưu trữ, đừng tự quy đổi.
Mốc rõ ràng là năm 1961, khi Hà Nội mở rộng địa giới và nội thành được chia thành bốn khu phố: Hoàn Kiếm, Ba Đình, Hai Bà Trưng và Đống Đa. Đây là lần đầu tiên cái tên Hoàn Kiếm được dùng cho một đơn vị hành chính. Tên được chọn theo hồ, vì hồ là trung tâm và là hình ảnh dễ nhận nhất của khu vực.
Dưới khu phố là các tiểu khu, về sau là các phường. Người sinh ra trong những năm 1960, 1970 ở phố cổ thường còn nhớ cách gọi "khu phố Hoàn Kiếm" và tên tiểu khu nơi mình ở. Những cái tên ấy xuất hiện trên giấy khai sinh, sổ hộ khẩu đời đầu, nên đáng để ý khi tra cứu giấy tờ.
Năm 1981: quận Hoàn Kiếm ra đời
Năm 1981, bốn khu phố nội thành Hà Nội được đổi thành bốn quận, và quận Hoàn Kiếm chính thức có tên. Về địa bàn, quận bao gồm khu phố cổ, Hồ Gươm, khu phố Pháp phía nam hồ và dải ven sông Hồng ở phía đông. Đây là quận nhỏ về diện tích nhưng đậm đặc về di tích, cơ quan, cửa hàng và lượng người qua lại.
Trong nhiều năm trước 2025, quận Hoàn Kiếm có 18 phường: Chương Dương, Cửa Đông, Cửa Nam, Đồng Xuân, Hàng Bạc, Hàng Bài, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Buồm, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Mã, Hàng Trống, Lý Thái Tổ, Phan Chu Trinh, Phúc Tân, Tràng Tiền, Trần Hưng Đạo. Phần lớn tên phường được lấy theo tên một con phố chính trong địa bàn, một số lấy theo di tích hoặc tên danh nhân.
Khi Hà Nội mở rộng lớn năm 2008, sáp nhập tỉnh Hà Tây và một số xã của các tỉnh lân cận, địa giới quận Hoàn Kiếm không bị ảnh hưởng nhiều. Quận vẫn giữ vai trò trung tâm hành chính, thương mại và du lịch của thủ đô, nơi đặt trụ sở nhiều cơ quan trung ương và thành phố.
Bốn mươi năm trong lòng quận: phố đông, nhà chật, dịch vụ lên ngôi
Giai đoạn từ khi lập quận đến năm 2025 là giai đoạn vùng Hoàn Kiếm thay đổi mạnh về đời sống, dù ranh giới gần như đứng yên. Những năm đầu, phố cổ là nơi ở rất đông người, nhiều nhà ống được chia cho nhiều hộ cùng ở, mỗi hộ một gian hoặc một tầng, chung lối đi, chung bếp, chung khu vệ sinh. Cảnh nhiều thế hệ sống trong vài chục mét vuông là chuyện quen thuộc với người phố cổ thời ấy.
Từ cuối thập niên 1980, khi buôn bán tự do trở lại, mặt tiền phố cổ dần chuyển thành cửa hàng, rồi đến thập niên 1990 và 2000 là khách sạn nhỏ, nhà nghỉ, quán ăn, quán cà phê, văn phòng du lịch. Nhiều gia đình cho thuê tầng trệt và lui vào phía trong hoặc chuyển hẳn ra các quận mới. Phía nam hồ, các biệt thự cũ được dùng làm văn phòng, cơ quan, cửa hàng hoặc bị chia cho nhiều hộ ở.
Thành phố cũng nhiều lần đặt ra chủ trương giãn dân khỏi phố cổ để giảm mật độ và tạo điều kiện bảo tồn, nhưng việc thực hiện kéo dài và phức tạp vì liên quan đến quyền sở hữu, nơi tái định cư và sinh kế của người dân. Đến khi quận khép lại năm 2025, vùng Hoàn Kiếm đã chuyển từ một khu dân cư buôn bán truyền thống thành trung tâm thương mại, du lịch và dịch vụ, trong khi số người thật sự sống lâu năm trong phố cổ ít đi so với trước.
Hoàn Kiếm trong cách nói của người Hà Nội
Trước khi là quận, vùng này đã có những cách gọi riêng trong lời nói. Người ở các làng ven đô xưa nói "ra phố", "lên phố" để chỉ việc vào khu buôn bán quanh hồ; với họ "phố" gần như đồng nghĩa với vùng Hoàn Kiếm. Người trong phố thì nói "ra bờ hồ" như một cách hẹn hò, đi dạo, nghỉ ngơi, vì hồ là khoảng không gian mở duy nhất giữa những dãy nhà chật.
Ngay trong quận cũng có những ranh giới không ghi trên giấy. Người phố cổ phân biệt "trong phố" với "ngoài bãi" để nói về đất trong đê và ngoài đê; phân biệt "phố cổ" với "khu phố Tây", cách gọi dân gian một thời dành cho khu phố Pháp phía nam hồ. Những cách nói ấy phản ánh sự khác biệt về nếp sống giữa các mảng của quận, mà ranh giới hành chính không thể hiện được.
Sau năm 2025, có lẽ những cách nói này còn sống lâu hơn cả tên quận. Ai đó vẫn sẽ "lên phố" mua đồ, "ra bờ hồ" đi dạo, dù trên giấy tờ họ đang đi qua phường Hoàn Kiếm hay phường Cửa Nam. Ngôn ngữ đời thường là nơi lưu giữ địa lý của ký ức, bền hơn mọi con dấu.
Mốc hành chính của vùng Hoàn Kiếm
Các mốc dưới đây là những mốc chắc chắn, đủ để bạn xếp một tờ giấy cũ vào đúng giai đoạn:
| Mốc | Đơn vị hành chính | Ghi chú khi đọc giấy tờ |
|---|---|---|
| Thế kỷ 19 | Huyện Thọ Xương, tỉnh Hà Nội (lập năm 1831) | Ghi tổng, phường, thôn |
| 1888 | Thành phố nhượng địa Hà Nội | Tên phố tiếng Pháp, có số nhà |
| 1961 | Khu phố Hoàn Kiếm | Có tiểu khu dưới khu phố |
| 1981 | Quận Hoàn Kiếm | Về sau ổn định 18 phường |
| 1/7/2025 | Phường Hoàn Kiếm, phường Cửa Nam (và phần nhỏ sang Ba Đình, Hồng Hà) | Không còn cấp quận |
Giữa các mốc trên còn có những điều chỉnh nhỏ về ranh giới phường và tên gọi mà bài không liệt kê hết. Với giấy tờ quan trọng như nhà đất, thừa kế, bạn nên hỏi cơ quan lưu trữ hoặc cán bộ địa chính để có câu trả lời chính xác cho từng trường hợp.
Từ 1/7/2025: quận khép lại, tên vẫn ở lại
Từ ngày 1/7/2025, Hà Nội bỏ cấp quận, huyện; các phường, xã trực thuộc thẳng thành phố. Mười tám phường cũ của Hoàn Kiếm được sắp xếp lại: phần lớn vào phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam, một phần phường Cửa Đông sang phường Ba Đình, hai phường ven sông Chương Dương và Phúc Tân sang phường Hồng Hà.
Tên Hoàn Kiếm không mất mà chuyển xuống thành tên một phường. Đây là điều dễ gây nhầm: trong những năm tới, bạn sẽ gặp cả giấy tờ ghi "quận Hoàn Kiếm" lẫn "phường Hoàn Kiếm", và hai địa danh này không cùng phạm vi. Phường Hoàn Kiếm mới chỉ là một phần của quận cũ, chủ yếu gồm khu phố cổ và vùng quanh hồ.
Với người viết lịch sử địa phương, mốc 2025 là điểm khép lại một giai đoạn hơn bốn mươi năm của quận Hoàn Kiếm. Những tư liệu, ảnh chụp, giấy tờ mang tên quận từ nay có giá trị lưu trữ. Nếu gia đình bạn còn giữ những thứ ấy, hãy bảo quản cẩn thận, vì chúng là dấu vết của một đơn vị hành chính đã đi vào lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Quận Hoàn Kiếm được thành lập năm nào?
Quận Hoàn Kiếm được lập năm 1981, khi bốn khu phố nội thành Hà Nội đổi thành bốn quận. Trước đó, từ năm 1961, vùng này là khu phố Hoàn Kiếm. Từ ngày 1/7/2025, Hà Nội bỏ cấp quận nên quận Hoàn Kiếm không còn là đơn vị hành chính.
Quận Hoàn Kiếm có bao nhiêu phường trước năm 2025?
Trong nhiều năm trước 2025, quận có 18 phường gồm Chương Dương, Cửa Đông, Cửa Nam, Đồng Xuân, Hàng Bạc, Hàng Bài, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Buồm, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Mã, Hàng Trống, Lý Thái Tổ, Phan Chu Trinh, Phúc Tân, Tràng Tiền và Trần Hưng Đạo.
Giấy tờ cũ ghi "khu phố Hoàn Kiếm" có nghĩa là gì?
Đó là tên đơn vị hành chính của vùng này trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1981, trước khi đổi thành quận. Dưới khu phố có các tiểu khu. Những giấy tờ như giấy khai sinh, hộ khẩu cũ thời kỳ đó thường ghi theo cách này.
Vì sao quận Hoàn Kiếm có cả phố cổ lẫn phố Pháp?
Vì thời Pháp thuộc, chính quyền thuộc địa quy hoạch khu phía nam hồ thành khu dành cho người Âu với công sở và biệt thự, còn khu phía bắc hồ của người Việt buôn bán giữ cấu trúc phố hẹp, nhà ống. Khi lập khu phố và quận, cả hai mảng được gộp vào một đơn vị.
Sau năm 2025 tên Hoàn Kiếm còn dùng ở đâu?
Tên Hoàn Kiếm vẫn là tên hồ và là tên một phường mới, phường Hoàn Kiếm, gồm chủ yếu khu phố cổ và vùng quanh hồ. Cụm "quận Hoàn Kiếm" chỉ còn dùng khi nói về địa bàn cũ hoặc trong giấy tờ cấp trước ngày 1/7/2025.