"Hà Nội 36 phố phường" là một cách nói ước lệ, không có nghĩa phố cổ có đúng 36 con phố. Con số 36 thường được truy về ghi chép rằng thời Lê, kinh thành được chia thành 36 phường; về sau ca dao, văn chương dùng lại con số ấy để gọi chung khu phố buôn bán sầm uất của Hà Nội. Số phố mang chữ "Hàng" trong khu phố cổ thực tế nhiều hơn 36.
Cụm từ này dễ gây nhầm vì nó trộn hai thứ khác nhau: phường là đơn vị cư trú và nghề nghiệp thời xưa, phố là con đường có nhà hai bên mà ta đi lại hôm nay. Bài này tách hai lớp nghĩa ấy, điểm lại những nguồn đã làm con số 36 nổi tiếng, và gợi ý cách dùng cụm từ cho đúng khi bạn viết, kể chuyện hay dẫn khách đi phố.
Con số 36 trong ghi chép thời Lê
Nguồn thường được dẫn nhất là các ghi chép về tổ chức kinh thành dưới thời vua Lê Thánh Tông ở thế kỷ 15. Theo đó, vùng kinh đô thuộc phủ Phụng Thiên, gồm hai huyện Quảng Đức và Vĩnh Xương, và toàn bộ khu vực được chia thành 36 phường. Đây là đơn vị quản lý dân cư, không phải con đường. Một phường có thể bao gồm nhiều xóm, ngõ, và không phải phường nào cũng là phường buôn bán.
Ranh giới và tên gọi cụ thể của 36 phường thời ấy không còn đầy đủ trong tư liệu, các nhà nghiên cứu phục dựng lại không hoàn toàn khớp nhau. Có phường nằm trong vùng Hoàn Kiếm sau này, có phường ở phía tây, phía nam kinh thành, nay thuộc các khu vực khác của Hà Nội. Vì vậy, khi ai đó nói "36 phường đều nằm quanh Hồ Gươm", đó là cách hiểu đơn giản hóa.
Điều quan trọng là con số 36 đã có chỗ đứng trong ý thức người kinh đô từ rất sớm. Nó trở thành một con số tròn để nói về sự đông đúc, đầy đủ của Thăng Long, giống cách người ta nói "trăm nghề" hay "ngàn năm" mà không ai đi đếm.
Phường xưa không phải phố nay
Phường thời Lê là một cộng đồng: những gia đình sống gần nhau, thường cùng làm một nghề hoặc cùng gốc gác từ một làng quê, có đình chung, có lệ làng riêng. Nhiều phường thợ ở kinh đô là "chi nhánh" của làng nghề ở các trấn quanh vùng, người thợ lên kinh làm ăn nhưng vẫn giữ liên hệ với làng gốc. Phường vì vậy có chiều sâu xã hội, không chỉ là một vùng đất.
Phố là một khái niệm về không gian: một đoạn đường có nhà hai bên, mặt nhà quay ra đường để buôn bán. Phố hình thành dần khi các phường buôn bán mở cửa hàng dọc theo đường đi. Một phường có thể sinh ra một hoặc vài phố; ngược lại, một con phố dài có thể chạy qua đất của nhiều phường. Thời Pháp, khi đặt tên đường và đánh số nhà, đơn vị "phố" mới trở thành khung chính để định vị địa chỉ.
Đến cuối thế kỷ 20, chữ "phường" lại được dùng với nghĩa khác: đơn vị hành chính cấp cơ sở của đô thị, như 18 phường của quận Hoàn Kiếm trước năm 2025. Phường hành chính này không có quan hệ trực tiếp với phường nghề thời Lê. Vậy là cùng một chữ, nhưng có ít nhất hai nghĩa lịch sử khác nhau mà người đọc cần phân biệt.
Ca dao và Thạch Lam đã làm con số nổi tiếng
Bài ca dao quen thuộc bắt đầu bằng "Rủ nhau chơi khắp Long Thành, Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai" rồi kể một loạt tên phố Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Buồm, Hàng Thiếc... Bài ca có nhiều dị bản, số tên phố và thứ tự khác nhau tùy người chép. Điều đáng để ý là ở đây con số 36 đã gắn với "phố" chứ không còn là "phường". Bài ca là một danh sách mua sắm vui tai, giúp người ta nhớ phố nào bán gì.
Năm 1943, nhà văn Thạch Lam in tập bút ký "Hà Nội băm sáu phố phường", viết về quà bánh, cảnh sắc và nếp sống của người Hà Nội. Chữ "băm" là cách nói tắt của "ba mươi" trong khẩu ngữ. Tập sách được đọc rộng rãi qua nhiều thế hệ và góp phần biến "băm sáu phố phường" thành một cách gọi trìu mến dành cho Hà Nội cũ.
Từ ca dao đến văn chương, con số đã chuyển nghĩa: từ đơn vị hành chính thời Lê thành một hình ảnh văn hóa. Khi bạn nghe ai nói "Hà Nội 36 phố phường", họ đang nói về không khí của phố cổ, về cái đông vui và nề nếp của một đô thị buôn bán lâu đời, không phải về một bảng thống kê.
Phân biệt các nghĩa của "phường" và "phố" liên quan đến vùng Hoàn Kiếm
Bảng dưới gom các nghĩa bạn sẽ gặp khi đọc tài liệu về phố cổ, kèm cách nhận biết trong văn bản:
| Khái niệm | Thời gian | Bản chất | Cách nhận ra trong văn bản |
|---|---|---|---|
| Phường thời Lê | Từ thế kỷ 15 | Đơn vị cư trú, nhiều nơi gắn nghề, có đình chung | Đi kèm tên huyện Quảng Đức, Vĩnh Xương, phủ Phụng Thiên |
| Phường thời Nguyễn | Thế kỷ 19 | Đơn vị dưới tổng, thuộc huyện Thọ Xương, Vĩnh Thuận | Thấy trong văn bia, gia phả, địa bạ |
| Phố | Rõ nét từ cuối thế kỷ 19 | Đường có nhà hai bên, có tên và số nhà | Địa chỉ dạng số nhà + tên phố |
| Phường hành chính quận Hoàn Kiếm | Đến 30/6/2025 | Đơn vị cấp cơ sở, 18 phường | Ghi "phường ..., quận Hoàn Kiếm" |
| Phường mới | Từ 1/7/2025 | Cấp xã trực thuộc thành phố, không còn quận | Ghi "phường Hoàn Kiếm" hoặc "phường Cửa Nam", Hà Nội |
Nhờ bảng này, bạn có thể đoán niên đại của một tài liệu chỉ qua cách nó ghi địa chỉ. Ví dụ, một tờ giấy ghi tên phố kèm số nhà mà không có tên phường hành chính nhiều khả năng thuộc giai đoạn trước khi quận được lập.
Phố cổ hôm nay có bao nhiêu phố
Câu hỏi "phố cổ có bao nhiêu phố" không có một con số duy nhất, vì nó phụ thuộc vào việc bạn khoanh ranh giới phố cổ đến đâu và có tính các ngõ lớn hay không. Theo cách khoanh thường được dùng trong quản lý, khu phố cổ nằm ở phía bắc Hồ Gươm, giới hạn bởi các phố Hàng Đậu ở phía bắc, Phùng Hưng ở phía tây, dải Hàng Bông – Hàng Gai – Cầu Gỗ – Hàng Thùng ở phía nam và đường Trần Quang Khải – Trần Nhật Duật ở phía đông. Trong phạm vi ấy có vài chục con phố.
Phố mang chữ "Hàng" chiếm phần lớn nhưng không phải tất cả. Có phố mang tên theo công trình như Hàng Đậu, Cầu Gỗ; theo vị trí như Ô Quan Chưởng gần cổng ô cũ; có phố mang tên danh nhân như Lương Văn Can, Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Huân. Một số phố chữ "Hàng" về sau không còn bán mặt hàng đã đặt tên cho nó.
Nếu muốn đếm cho vui, bạn có thể đi bộ và ghi lại từng tên phố trong ranh giới trên. Kết quả sẽ vượt 36 khá xa, và đó chính là minh chứng rằng 36 là con số của ký ức chứ không phải của bản đồ.
Dùng cụm từ "36 phố phường" sao cho đúng
Khi viết văn, giới thiệu. Có thể dùng thoải mái như một cách gọi văn hóa của phố cổ. Không cần chú thích con số, vì người đọc hiểu đây là ước lệ.
Khi làm tài liệu tham quan, thuyết minh. Nên thêm một câu giải thích rằng con số 36 bắt nguồn từ 36 phường thời Lê, còn số phố hôm nay nhiều hơn. Khách hay hỏi đúng câu này, và câu trả lời rõ ràng làm bài thuyết minh đáng tin hơn.
Khi ghi địa chỉ, giấy tờ. Không dùng. Địa chỉ phải ghi số nhà, tên phố và tên phường hành chính hiện hành, từ tháng 7/2025 là phường Hoàn Kiếm hoặc phường Cửa Nam đối với phần lớn vùng này.
Khi dạy trẻ. Có thể biến thành trò chơi: đi một vòng phố, đếm phố mang chữ "Hàng", đoán xem phố ấy xưa bán gì, rồi hỏi người bán hàng hoặc tra sách. Trẻ học được cả lịch sử lẫn cách đặt câu hỏi.
Khi gặp con số khác. Đôi khi bạn thấy người ta nói "Hà Nội 36 phố phường, 72 nghề" hoặc những con số khác. Đó cũng là cách nói ước lệ, nhân đôi để chỉ sự phong phú. Đừng cố tìm danh sách đầy đủ 72 nghề, vì không có danh sách chuẩn nào như vậy.
Vì sao con số ước lệ lại sống lâu đến thế
Một con số tròn, dễ nhớ, gắn với một nơi có thật thường sống lâu hơn mọi con số thống kê. "36 phố phường" có nhịp điệu, vần với nhiều câu ca, dễ đặt vào tên sách, tên bài hát, tên quán. Nó gọi lên được hình ảnh cả một khu phố chỉ trong bốn chữ, điều mà một con số chính xác như "khu phố cổ gồm vài chục tuyến phố" không làm được.
Bên cạnh đó, con số này còn mang một chút tự hào: nó nhắc rằng Hà Nội đã có tổ chức đô thị từ rất lâu, có phường có hội, có nghề có chợ. Với người Hà Nội đi xa, cụm từ ấy gói cả một vùng ký ức tuổi thơ: tiếng rao, mái ngói, hàng quà. Vì vậy nó vẫn được dùng, dù ai cũng biết phố cổ không có đúng 36 phố.
Hiểu nguồn gốc của con số giúp bạn dùng nó tự tin hơn mà không bị bắt bẻ: đó là dấu vết của 36 phường thời Lê, được ca dao và văn chương chuyển thành một hình ảnh về phố. Người đọc biết điều này sẽ đọc phố cổ với một lớp nghĩa sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phố cổ Hà Nội có đúng 36 phố không?
Không. Con số 36 bắt nguồn từ việc kinh thành thời Lê được chia thành 36 phường, về sau ca dao và văn chương dùng lại để gọi chung phố cổ. Trong ranh giới khu phố cổ hiện nay có vài chục con phố, nhiều hơn 36 khá xa.
Chữ "băm" trong "băm sáu phố phường" nghĩa là gì?
Băm là cách nói tắt trong khẩu ngữ của "ba mươi", nên băm sáu là ba mươi sáu. Cách nói này quen thuộc ở miền Bắc, ví dụ "băm hai" là ba mươi hai. Thạch Lam dùng chữ này trong tên tập bút ký về Hà Nội năm 1943.
Phường nghề xưa có còn tồn tại ở phố cổ không?
Không còn dưới dạng tổ chức như thời phong kiến. Dấu vết còn lại là tên phố, các ngôi đình thờ tổ nghề và một số gia đình vẫn giữ nghề hoặc mặt hàng truyền thống. Phường hành chính sau này là đơn vị quản lý nhà nước, không liên quan đến phường nghề.
Phố nào trong phố cổ không mang chữ Hàng?
Có nhiều phố như vậy, ví dụ Lương Văn Can, Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Huân, Cầu Gỗ, Ô Quan Chưởng. Có phố mang tên danh nhân, có phố mang tên theo công trình hoặc vị trí. Tên danh nhân phần lớn được đặt trong thế kỷ 20, thay cho tên cũ.
Có danh sách chuẩn 36 phường thời Lê không?
Tư liệu còn lại không cho một danh sách đầy đủ và thống nhất. Các nhà nghiên cứu phục dựng dựa trên văn bia, địa bạ và sử sách, kết quả không hoàn toàn trùng nhau. Nếu bạn gặp một danh sách khẳng định là chuẩn, nên xem nó dựa vào nguồn nào.