Art deco là phong cách kiến trúc và trang trí phổ biến trên thế giới từ giữa thập niên 1920 đến cuối thập niên 1930, dùng khối hình học rõ ràng, đường thẳng và đường cong đơn giản, trang trí phẳng và lặp lại. Ở Hà Nội, phong cách này xuất hiện khoảng cuối thập niên 1920 và để lại dấu ấn trên công sở, ngân hàng, biệt thự và đặc biệt là nhà phố.
Trong vùng Hoàn Kiếm, ví dụ được nhắc nhiều nhất là trụ sở ngân hàng ở phố Lý Thái Tổ, xây thời Pháp cho Ngân hàng Đông Dương và nay là trụ sở Ngân hàng Nhà nước. Bài này giúp bạn nhận ra art deco qua các dấu hiệu cụ thể, đọc toà ngân hàng, tìm art deco trên nhà phố và phân biệt nó với phong cách tân cổ điển có trước.
Art deco đến Hà Nội trong hoàn cảnh nào
Art deco ra đời ở châu Âu, nổi lên mạnh sau một triển lãm nghệ thuật trang trí lớn ở Paris năm 1925, rồi lan ra khắp thế giới qua kiến trúc, nội thất, đồ dùng, áp phích. Phong cách này gắn với tinh thần hiện đại của thời kỳ giữa hai cuộc chiến: tin vào máy móc, tốc độ, vật liệu mới như bê tông cốt thép, thép, kính.
Ở Đông Dương, art deco đến gần như cùng lúc với phong cách Đông Dương của Hébrard, và hai xu hướng nhiều khi đan vào nhau. Với giới đầu tư, art deco có lợi thế thực tế: hình khối đơn giản, trang trí phẳng làm bằng vữa và bê tông đúc sẵn, xây nhanh và rẻ hơn kiểu tân cổ điển với nhiều đắp nổi tỉ mỉ. Nó cũng mang hình ảnh "hiện đại", hợp với ngân hàng, cửa hàng, rạp chiếu bóng.
Người Việt khá giả ở Hà Nội thập niên 1930 cũng ưa chuộng art deco cho nhà riêng. Nhiều nhà phố ở rìa phố cổ, trên các phố như Hàng Bông, Hàng Bài, Hàng Da, và nhiều biệt thự nhỏ ở phía nam hồ mang dấu hiệu của phong cách này. Đây là lý do art deco ở Hà Nội không chỉ là kiến trúc "của người Pháp", mà còn là kiến trúc của chính tầng lớp thị dân người Việt.
Thời gian phổ biến của art deco ở Hà Nội kéo dài khoảng từ cuối thập niên 1920 đến đầu thập niên 1940, sau đó chiến tranh làm hoạt động xây dựng chững lại. Vì vậy, số công trình art deco có hạn và mỗi công trình còn nguyên dáng đều đáng chú ý.
Sáu dấu hiệu nhận ra art deco từ ngoài phố
Khối hình học rõ. Toà nhà trông như ghép từ các khối hộp, khối trụ đơn giản, ít đường cong uốn lượn. Góc nhà có khi được bo tròn mềm, tạo cảm giác "khí động học" theo tinh thần tốc độ của thời kỳ.
Đường ngang và đường đứng mạnh. Mặt đứng có các gờ ngang chạy dài suốt chiều ngang nhà, hoặc các trụ đứng vươn lên cao vượt mái. Hai kiểu nhấn này thường đi cùng nhau, tạo nhịp điệu rõ ràng thay vì đắp nổi hoa lá.
Trang trí phẳng, lặp lại. Hoa văn hình học như sọc, bậc thang, hình quạt, hình thoi được làm nông trên bề mặt tường, lặp lại theo nhịp. Khác hẳn với đắp nổi sâu, nhiều lớp của tân cổ điển.
Mái bằng hoặc mái khuất. Nhiều công trình có mái bằng, hoặc mái dốc được giấu sau tường chắn mái cao, làm khối nhà trông vuông vức khi nhìn từ phố.
Lan can ống và cửa sổ tròn. Ban công có lan can ống thép chạy ngang, cửa sổ tròn kiểu ô cửa tàu thuỷ, cửa sổ góc. Những chi tiết này lấy cảm hứng từ tàu biển và máy móc.
Ô văng và mái hắt bê tông. Phía trên cửa sổ có tấm bê tông mỏng vươn ra che nắng, vừa là chi tiết kỹ thuật vừa tạo thêm đường ngang trên mặt đứng. Đây là cách art deco thích nghi với nắng Hà Nội.
Đọc trụ sở ngân hàng ở phố Lý Thái Tổ
Toà nhà ở phố Lý Thái Tổ, gần bờ đông Hồ Gươm, được xây vào khoảng đầu thập niên 1930 làm trụ sở của Ngân hàng Đông Dương, ngân hàng phát hành tiền và là định chế tài chính lớn nhất của Đông Dương thuộc Pháp. Sau này toà nhà trở thành trụ sở của ngân hàng trung ương Việt Nam. Đây là cơ quan đang làm việc, không mở cửa tham quan; mọi quan sát đều từ vỉa hè.
Mặt đứng toà nhà cho thấy rõ tinh thần art deco: khối trung tâm cao hơn hai cánh, nhấn bằng các trụ đứng mạnh vươn lên, tường phẳng với các mảng trang trí hình học. Không có hàng cột cổ điển hay vòm tròn như các công sở đầu thế kỷ, thay vào đó là các đường thẳng, gờ bậc, khối khỏe. Nhiều tài liệu mô tả toà nhà là sự kết hợp giữa art deco và các chi tiết gợi kiến trúc Á Đông, đúng với khẩu vị kiến trúc Đông Dương thập niên 1930.
Với một ngân hàng, lựa chọn phong cách này mang thông điệp: vững chãi, hiện đại, đáng tin. Khối nhà nặng, ít cửa sổ ở tầng trệt, lối vào được nhấn mạnh, tất cả tạo cảm giác an toàn cho nơi giữ tiền. So sánh với Nhà hát Lớn cách đó không xa, bạn sẽ thấy hai thời kỳ, hai cách thể hiện quyền lực và uy tín bằng kiến trúc.
Khi đi trên phố Lý Thái Tổ, hãy đứng ở vỉa hè phía bên kia và nhìn toà nhà trọn vẹn. Không chụp cận vào cổng, lối ra vào hay khu vực bảo vệ của cơ quan.
Tìm art deco trên nhà phố và biệt thự nhỏ
Phần lớn art deco ở Hà Nội không nằm ở công trình lớn mà ở nhà phố của thị dân thập niên 1930. Khi đi bộ, những dấu hiệu sau dễ thấy nhất:
- Nhà phố hai ba tầng ở rìa phố cổ có mặt tiền phẳng, gờ ngang chạy suốt, tường chắn mái có hình bậc thang hoặc khối nhô ở giữa.
- Biệt thự nhỏ ở các phố phía nam hồ có góc bo tròn, ban công cong ôm góc nhà, lan can ống thép.
- Cửa sổ có ô văng bê tông mỏng phía trên, đôi khi kéo dài thành dải che nắng chạy ngang mặt nhà.
- Ô cửa thông gió hình tròn hoặc hình học trên tường cầu thang, kiểu cửa tàu thuỷ.
- Gạch bông lát nền và lan can sắt hoa văn hình học ở hiên, lối vào, thứ có thể nhìn thấy qua cửa mở.
Nhiều nhà phố art deco bị che bởi biển hiệu, mái hiên tạm ở tầng trệt. Hãy nhìn lên tầng trên và tường chắn mái. Nếu thấy một mặt tiền phẳng, cân đối, có gờ ngang mạnh và khối nhô ở giữa đỉnh nhà, khả năng cao đó là nhà xây khoảng thập niên 1930.
Art deco và tân cổ điển: phân biệt nhanh
Hai phong cách này hay bị lẫn vì cùng xuất hiện trong khu phố Pháp. Bảng sau giúp phân biệt khi đứng trước một mặt nhà:
| Đặc điểm | Tân cổ điển | Art deco |
|---|---|---|
| Thời gian phổ biến ở Hà Nội | Cuối thế kỷ XIX – khoảng 1920 | Cuối thập niên 1920 – đầu thập niên 1940 |
| Hình khối | Đối xứng nghiêm ngặt, có trục chính | Khối hộp ghép, có thể bất đối xứng, góc bo tròn |
| Cột và vòm | Nhiều cột, cửa vòm tròn | Gần như không có cột cổ điển, cửa chữ nhật |
| Trang trí | Đắp nổi sâu, hoa lá, vòng hoa, mặt nạ | Hình học phẳng, sọc, bậc, lặp lại |
| Mái | Mái dốc hoặc mái có lan can con tiện | Mái bằng hoặc mái khuất sau tường chắn |
| Lan can | Con tiện, sắt uốn hoa lá | Ống thép ngang, sắt hình học |
| Cảm giác chung | Trang nghiêm, cổ kính | Hiện đại, gọn, khoẻ |
Có những công trình nằm giữa hai phong cách, nhất là những nhà xây khoảng cuối thập niên 1920. Đừng ép mọi ngôi nhà vào một trong hai cột; dấu hiệu nào trội hơn thì ghi nhận dấu hiệu đó.
Art deco và vật liệu mới: bê tông, thép, kính
Điều làm art deco khác các phong cách trước không chỉ là hình thức mà là cách dùng vật liệu. Bê tông cốt thép cho phép làm ô văng mỏng vươn xa, ban công cong không cần cột đỡ, mái bằng chịu được nước nếu chống thấm tốt. Thép ống cho lan can thanh mảnh, chạy dài. Kính được dùng rộng hơn ở cửa sổ và cửa ra vào. Ở Hà Nội thập niên 1930, những vật liệu này đã sẵn có nhờ các cơ sở sản xuất xi măng và xưởng cơ khí trong xứ, nên chủ nhà không cần nhập toàn bộ từ châu Âu.
Vật liệu mới cũng mang theo vấn đề mới. Mái bằng ở khí hậu mưa nhiều dễ thấm nếu lớp chống thấm xuống cấp; ô văng bê tông mỏng sau vài chục năm có thể nứt, lộ thép, thép gỉ trương nở làm vỡ bê tông. Nhiều nhà art deco hôm nay trông "xuống cấp" chủ yếu vì những lý do này, chứ không phải vì thiết kế kém.
Hiểu điểm yếu vật liệu giúp sửa chữa đúng cách: xử lý thấm mái, cạo bỏ bê tông bong, chống gỉ thép rồi trát lại theo hình dáng cũ, thay vì phá bỏ ô văng hay lợp thêm mái tôn che toàn bộ. Việc này nên do thợ hoặc kỹ sư có kinh nghiệm với kết cấu cũ thực hiện.
Vì sao art deco ở Hà Nội dễ bị mất
Art deco ở Hà Nội đối mặt với một nghịch lý: vì đơn giản, nó dễ bị xem là "nhà cũ bình thường" chứ không phải di sản. Một biệt thự tân cổ điển nhiều đắp nổi được người ta nhận ra ngay là có giá trị; một nhà phố art deco mặt tiền phẳng thì dễ bị thay bằng nhà mới mà ít ai tiếc.
Thêm nữa, phần lớn art deco nằm ở nhà phố tư nhân, mỗi nhà một chủ. Khi chủ nhà cần thêm diện tích, cách đơn giản nhất là đập đi xây lại, hoặc cơi thêm tầng phá vỡ tường chắn mái vốn là chi tiết đặc trưng. Gờ ngang bị đục để lắp biển hiệu, lan can ống được thay bằng lan can inox, ô cửa tròn bị bịt kín.
Nhận diện là bước đầu tiên của giữ gìn. Khi nhiều người biết nhìn ra art deco, những ngôi nhà ấy có cơ hội được quý hơn, được sửa chữa có ý thức hơn. Với người đang sống trong một ngôi nhà như vậy, giữ lại gờ ngang, khối chắn mái, ô cửa tròn khi sửa nhà đã là một đóng góp lớn, mà chi phí thường không cao hơn bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Art deco là gì nói ngắn gọn?
Art deco là phong cách kiến trúc và trang trí phổ biến từ giữa thập niên 1920 đến cuối thập niên 1930, dùng khối hình học, đường thẳng mạnh, góc bo tròn và trang trí phẳng lặp lại. Phong cách này mang tinh thần hiện đại, gắn với máy móc và vật liệu mới.
Ở Hà Nội có những công trình art deco nào nổi bật?
Trong vùng Hoàn Kiếm, trụ sở ngân hàng ở phố Lý Thái Tổ, xây cho Ngân hàng Đông Dương, là ví dụ được nhắc nhiều nhất. Ngoài ra có nhiều nhà phố và biệt thự nhỏ thập niên 1930 ở rìa phố cổ và phía nam hồ mang dấu hiệu art deco.
Toà nhà ngân hàng ở phố Lý Thái Tổ có mở cửa tham quan không?
Không. Đây là trụ sở của ngân hàng trung ương đang làm việc. Bạn chỉ có thể ngắm từ vỉa hè đối diện, không nên dừng lâu hay chụp ảnh cận vào cổng và khu vực bảo vệ.
Art deco và phong cách Đông Dương có giống nhau không?
Hai phong cách xuất hiện cùng thời kỳ ở Đông Dương và đôi khi đan vào nhau. Phong cách Đông Dương nhấn mái chồng, mái đua, con sơn kiểu Á Đông; art deco nhấn khối hình học, gờ ngang, trang trí phẳng. Một công trình có thể mang dấu hiệu của cả hai.
Làm sao biết nhà phố mình ở có phải kiểu art deco?
Hãy nhìn mặt tiền tầng trên: gờ ngang chạy suốt, tường chắn mái có khối nhô ở giữa hoặc hình bậc, ô văng bê tông mỏng, cửa sổ tròn, lan can ống. Nếu có giấy tờ nhà cũ ghi năm xây khoảng thập niên 1930, khả năng càng cao.
Sửa nhà art deco thế nào để giữ được dáng?
Nên giữ các chi tiết làm nên phong cách như gờ ngang, tường chắn mái, ô văng, ô cửa tròn, lan can ống. Khi cần thêm diện tích, lùi phần cơi nới vào sau để không phá vỡ mặt tiền. Nên hỏi ý kiến người làm bảo tồn hoặc kiến trúc sư có kinh nghiệm với nhà cũ.