Quà vặt phố cổ là những món ăn chơi người Hà Nội gọi là "quà": ô mai, chè, bánh gối, bánh rán, nộm bò khô, xôi, kem que, ốc luộc, hoa quả dầm. Chúng không phải bữa chính mà là thứ ăn giữa buổi, ăn khi đi dạo, mua về làm quà cho người nhà. Mỗi món có giờ và mùa của nó, và phần lớn bán ở gánh rong, hàng nhỏ vỉa hè hoặc những cửa hàng lâu năm trong phố.
Bài này đi qua những món quà vặt quen thuộc nhất trong vùng phố cổ Hoàn Kiếm: món nào ăn sáng, món nào ăn chiều, món nào mang về được, cách nhận ra một món làm cẩn thận và vài lưu ý vệ sinh khi ăn ở hàng rong. Không có danh sách quán nào được khen hay chê; mục đích là giúp bạn tự chọn.
"Quà" trong cách nói của người Hà Nội
Trong tiếng Hà Nội, "ăn quà" là ăn món ăn chơi ngoài bữa chính, khác với "quà" là đồ biếu tặng. Người ta nói "ăn quà sáng" để chỉ bữa sáng mua ngoài như xôi, bánh mì, bánh cuốn, và "ăn quà chiều" để chỉ món ăn nhẹ buổi chiều như chè, bánh rán, nộm. Văn chương Hà Nội có nhiều trang viết về quà, coi đó là một phần của nếp sống thanh lịch: ăn ít, ăn đúng mùa, ăn đúng giờ.
Quà vặt phố cổ từng phần lớn được bán bằng gánh. Người bán gánh hai đầu quang, đi khắp phố, rao bằng giọng riêng mà người trong phố nghe là biết món gì. Ngày nay gánh rong vẫn còn nhưng ít hơn; nhiều món đã chuyển sang hàng cố định trên vỉa hè, trong ngõ hoặc trong gian nhà nhỏ. Một số người bán vẫn đi xe đạp chở thúng, dừng ở những góc quen.
Điều đáng chú ý là quà vặt phố cổ thường do người từ các làng ven nội thành mang vào: xôi, bánh, cốm, hoa quả. Sự giao lưu giữa làng và phố ấy tạo nên sự phong phú của quà Hà Nội. Khi ăn một món quà vặt ở phố cổ, bạn đang ăn sản phẩm của cả vùng quanh Thăng Long chứ không riêng gì phố.
Món quà vặt nào hợp lúc nào
Bảng dưới gợi ý thời điểm và cách ăn của những món quen thuộc, giúp bạn sắp xếp khi đi bộ trong phố:
| Món | Hợp nhất lúc | Mô tả ngắn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Xôi (xôi xéo, xôi lạc, xôi ngô) | Sáng sớm | Xôi nếp gói lá hoặc giấy, rắc hành phi, ăn với chả, trứng | Mua sớm khi xôi còn nóng |
| Bánh mì | Sáng hoặc tối | Bánh mì kẹp pate, chả, thịt | Phổ biến khắp nơi, khác bánh mì phương Nam ở nhân và nước sốt |
| Bánh rán, bánh gối | Chiều | Bánh rán nhân đỗ, bánh gối nhân thịt miến mộc nhĩ chiên giòn | Ăn nóng, chấm nước chua ngọt với bánh gối |
| Nộm bò khô | Chiều | Đu đủ xanh thái sợi, bò khô, rau thơm, lạc, nước chua ngọt | Hỏi bỏ ớt nếu không ăn cay |
| Chè | Chiều, tối | Chè đỗ đen, chè thập cẩm, chè bưởi, chè con ong | Nhiều đường, gọi cốc nhỏ nếu cần |
| Ô mai | Bất cứ lúc nào | Quả mơ, sấu, chanh, me tẩm đường muối gừng cam thảo | Hợp làm quà mang về |
| Kem que, kem cốc | Trưa, chiều mùa nóng | Kem que hương cốm, đậu xanh, sữa dừa | Ăn ngay, tránh để chảy |
| Ốc luộc | Chiều tối | Ốc luộc lá chanh, chấm nước mắm gừng | Chọn hàng ốc tươi, luộc kỹ |
Đây không phải lịch cố định; người Hà Nội ăn xôi vào buổi chiều hay chè vào buổi sáng vẫn có. Nhưng mỗi món có giờ ngon nhất, và hàng bán cũng theo nhịp ấy: hàng xôi bán sáng, hàng bánh rán bánh gối thường mở chiều.
Ô mai: món quà mang về phổ biến nhất
Ô mai là gì. Ô mai là quả được tẩm đường, muối, gừng, cam thảo rồi sấy hoặc phơi, có vị chua, ngọt, mặn, cay nhẹ tuỳ loại. Các loại quen thuộc là ô mai mơ, ô mai sấu, ô mai chanh đào, ô mai me, ô mai mận. Món này vừa là quà vặt vừa được dùng làm quà biếu, nhất là dịp Tết.
Gắn với phố Hàng Đường. Hàng Đường là phố xưa buôn đường, mật, sau này nổi tiếng với các cửa hàng ô mai, mứt, bánh kẹo. Đi bộ qua phố có thể thấy những quầy bày ô mai trong lọ thuỷ tinh lớn. Một số cửa hàng có từ lâu, một số mới mở; chất lượng phụ thuộc từng nơi.
Cách chọn. Ô mai tốt có màu tự nhiên của quả, không đỏ rực hay bóng lạ, mùi thơm của gừng và quả, vị cân bằng, không quá ngọt gắt. Nên nếm thử trước khi mua nhiều; phần lớn cửa hàng cho khách thử.
Bảo quản. Ô mai đựng trong hộp kín, để nơi khô mát. Mùa nồm ẩm ở Hà Nội, ô mai dễ bị chảy nước và mốc nếu mở nắp lâu.
Ăn có chừng mực. Ô mai nhiều đường và muối, người cần kiêng đường, kiêng muối nên ăn ít. Trẻ nhỏ ăn ô mai có hạt cần người lớn trông để tránh hóc.
Chè Hà Nội: ngọt nhẹ, nhiều loại theo mùa
Chè ở Hà Nội thường ngọt nhẹ hơn chè ở một số vùng khác. Chè đỗ đen, chè đỗ xanh, chè thập cẩm với nhiều loại đậu, thạch và nước cốt dừa; chè bưởi với cùi bưởi giòn; chè con ong làm từ nếp, mật mía và gừng, thường nấu vào dịp mùng một hay cúng rằm; chè bà cốt với nếp, đường đen, gừng. Mùa hè, chè được ăn với đá; mùa đông có chè nóng như chè sắn, chè khoai.
Trong phố cổ, chè thường bán ở những hàng nhỏ với dãy nồi hoặc khay xếp sẵn các loại nguyên liệu. Khách chọn chè rồi người bán múc vào cốc, cho đá, chan nước cốt dừa. Một số hàng chè lâu năm nổi tiếng với một vài món riêng, như chè sen, chè cốm. Gọi chè có thể chọn từng loại hoặc chè thập cẩm.
Nếu không quen độ ngọt, bạn có thể xin ít đường hoặc nhiều đá. Đi nhóm đông, gọi nhiều loại để nếm thử là cách hay để biết mình thích loại nào. Một lưu ý nhỏ: đá trong chè ở hàng rong có thể là đá xay từ cây đá lớn; nếu bạn nhạy cảm về tiêu hoá, chọn hàng sạch sẽ hoặc ăn chè nóng.
Bánh gối, bánh rán, nộm bò khô: món ăn chiều
Bánh gối là bánh hình chiếc gối nhỏ, vỏ bột mì cán mỏng, nhân thịt lợn băm, miến, mộc nhĩ, đôi khi có trứng cút, rán giòn. Ăn kèm rau sống, đu đủ xanh ngâm chua và nước chấm chua ngọt. Hàng bánh gối thường bán thêm nem rán, chả nem, khoai lang chiên. Đây là món ăn chiều ưa thích của học sinh, sinh viên và người đi làm về.
Bánh rán Hà Nội có hai loại chính: bánh rán mặn nhân thịt và bánh rán ngọt nhân đỗ xanh, vỏ nếp, rán vàng, ngoài lăn vừng hoặc phủ đường. Bánh rán ngọt hay đi kèm với bánh vòng, bánh quẩy trong các hàng bánh rán nhỏ. Ăn ngay khi còn nóng vỏ mới giòn.
Nộm bò khô là đĩa đu đủ xanh thái sợi, trộn với rau kinh giới, rau húng, thịt bò khô xé, gan bò khô (tuỳ hàng), lạc rang, nước chua ngọt và tương ớt. Món giòn, chua, cay nhẹ, hợp ăn chơi chiều hè. Ở Hà Nội, nộm bò khô từng gắn với hình ảnh những chiếc xe đẩy nhỏ đỗ gần hồ, gần trường học. Nhiều người ăn nộm xong gọi thêm cốc nước mía hay cốc trà đá.
Xôi, bánh mì và quà sáng mang đi
Xôi là quà sáng phổ biến nhất trong phố cổ. Xôi xéo làm từ nếp nhuộm nghệ, phủ đậu xanh đồ chín nắm lại rồi thái mỏng, rắc hành phi và mỡ hành; xôi lạc nấu với lạc; xôi ngô với ngô nếp, đậu xanh. Ăn kèm có thể là chả, trứng kho, thịt kho, ruốc. Xôi gói lá chuối hoặc lá dong, cầm đi được, ăn trên đường đến chỗ làm.
Bánh mì Hà Nội thường nhỏ hơn, nhân đơn giản hơn so với bánh mì một số nơi khác: pate, chả, xúc xích, thịt nguội, rau thơm, tương ớt, đôi khi nước sốt riêng. Có những hàng bánh mì nướng than, bánh mì pate trứng ốp. Nhiều người trong phố ăn bánh mì cả buổi sáng lẫn buổi tối.
Quà sáng mang đi là điểm quen của nhịp phố cổ: một gói xôi, một ổ bánh mì, một cốc sữa đậu nành nóng. Với khách du lịch, đây là cách ăn sáng nhanh và rẻ, lại thấy được đời sống người dân. Nên mua ở hàng có người mua đông, hàng quay vòng nhanh thì đồ ăn tươi hơn.
Ăn quà vặt hàng rong sao cho an toàn
Hàng rong và vỉa hè là một phần không thể thiếu của ẩm thực phố cổ, nhưng cũng cần vài lưu ý:
- Chọn hàng đông khách, đồ ăn quay vòng nhanh, không bày lâu ngoài nắng.
- Quan sát cách người bán cầm đồ ăn: dùng kẹp, găng tay hoặc giấy gói là tốt hơn cầm tay trần sau khi cầm tiền.
- Đồ chiên rán nên ăn nóng, tránh mua bánh rán, bánh gối đã nguội lâu.
- Cẩn trọng với rau sống, đá và nước nếu bạn có dạ dày nhạy cảm hoặc mới đến Việt Nam.
- Hỏi rõ thành phần nếu dị ứng lạc, tôm, trứng; nhiều món quà vặt dùng lạc rang và tôm khô.
- Giữ vệ sinh chung: bỏ giấy gói, que, cốc vào thùng rác, không vứt xuống hè phố.
Những lưu ý này không nhằm làm bạn e ngại mà để bạn ăn thoải mái hơn. Phần lớn người Hà Nội ăn quà vặt hàng rong mỗi ngày; chỉ cần chọn đúng và ăn vừa phải.
Gánh hàng rong: hình ảnh còn và mất
Hình ảnh gánh hàng rong với đôi quang gánh, chiếc nón lá và tiếng rao là một trong những biểu tượng quen của phố cổ trong ảnh và tranh. Thực tế, số người bán gánh rong ngày nay ít hơn trước nhiều. Một số người bán gánh hoa quả, bánh, xôi vẫn đi qua các phố quanh hồ và trong khu phố cổ, phần lớn là người từ các vùng ven Hà Nội vào buôn bán.
Khi muốn chụp ảnh người bán gánh rong, hãy hỏi ý họ hoặc mua một chút hàng; một số người không thích bị chụp cận mặt. Tránh đặt gánh lên vai để chụp ảnh nếu người bán không đề nghị, vì gánh nặng và đó là công cụ mưu sinh của họ. Một sự tôn trọng nhỏ làm cuộc gặp gỡ dễ chịu cho cả hai bên.
Quà vặt phố cổ sẽ còn thay đổi: món mới xuất hiện, món cũ ít người làm, cách bán chuyển từ gánh sang xe đẩy, từ vỉa hè vào cửa hàng. Nhưng thói quen "ăn quà" của người Hà Nội, ăn ít, ăn đúng giờ, ăn theo mùa, vẫn là thứ giúp những món ăn nhỏ này tồn tại qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
"Ăn quà" ở Hà Nội nghĩa là gì?
Ăn quà là cách người Hà Nội nói về việc ăn món ăn chơi ngoài bữa chính, như xôi, bánh, chè, nộm. "Ăn quà sáng" là bữa sáng mua ngoài, "ăn quà chiều" là ăn nhẹ buổi chiều. Nghĩa này khác với "quà" là đồ biếu tặng.
Ô mai có để được lâu không?
Ô mai được tẩm đường, muối và sấy nên để được khá lâu nếu đựng trong hộp kín, nơi khô mát. Mùa nồm ẩm cần đậy kín, tránh mở nắp lâu, vì ô mai dễ hút ẩm, chảy nước và mốc.
Nộm bò khô có thật sự là thịt bò không?
Tên món là nộm bò khô, thành phần thường có thịt bò khô xé sợi, một số hàng thêm gan hoặc phổi bò khô. Thành phần cụ thể khác nhau tuỳ hàng; nếu bạn quan tâm, hãy hỏi người bán trước khi gọi.
Quà vặt nào hợp làm quà mang về từ phố cổ?
Ô mai, mứt và các loại bánh kẹo đóng hộp hợp nhất vì để được lâu và dễ mang. Cốm tươi chỉ để được vài ngày, xôi và bánh rán nên ăn ngay. Khi mua về, hỏi người bán hạn dùng và cách bảo quản.
Có nên ăn hàng rong khi đi cùng trẻ nhỏ không?
Có thể, nhưng nên chọn món nấu chín, ăn nóng như xôi, bánh rán, chè nóng; hạn chế rau sống, đá và đồ để lâu. Ô mai và kẹo cứng có hạt nên để người lớn trông khi trẻ ăn để tránh hóc.