Tham quan có trách nhiệm ở vùng Hoàn Kiếm nghĩa là nhớ rằng phố cổ và quanh Hồ Gươm không phải bảo tàng ngoài trời mà là nơi hàng nghìn gia đình đang sống, làm ăn, đi học, ngủ nghỉ. Những điều cần giữ không nhiều: hỏi trước khi chụp người, ăn mặc kín đáo khi vào di tích, mang rác đi, giữ yên lặng về khuya, mua bán sòng phẳng, và tránh xa những chỗ nguy hiểm như đường sắt chạy sát nhà dân.
Bài này không phải danh sách cấm đoán. Nó giải thích vì sao những cách ứng xử ấy quan trọng ở đúng nơi này, nơi mật độ người cao, nhà sát nhau, và mỗi năm có rất nhiều khách đi qua. Một vài hành động nhỏ của từng người cộng lại quyết định chuyện phố cổ còn là phố để sống, hay chỉ còn là phông nền để chụp ảnh.
Vì sao phố cổ cần một cách đi khác
Ở phần lớn các điểm du lịch, khách và người dân tách nhau: khu tham quan một nơi, khu dân cư một nơi. Phố cổ Hà Nội thì không. Tầng dưới là cửa hàng, tầng trên là nhà ở; vỉa hè là chỗ đỗ xe, bày hàng, nấu ăn, trẻ con chơi; ngõ nhỏ là lối đi chung của nhiều gia đình. Khách đi bộ trong phố cổ thực chất là đi qua phòng khách, sân nhà, lối vào bếp của người khác.
Mật độ người trong phố cổ rất cao, nhiều nhà chia nhỏ cho nhiều hộ, không gian chật. Khi một con phố có thêm vài trăm khách mỗi giờ, mọi va chạm nhỏ đều bị nhân lên: tiếng ồn, rác, người đứng chắn cửa, máy ảnh chĩa vào cửa sổ. Người dân phố cổ quen với khách và phần lớn rất cởi mở, nhưng sự cởi mở đó cũng có giới hạn.
Đi có trách nhiệm không đòi hỏi bạn hiểu hết văn hoá Hà Nội. Chỉ cần tự hỏi một câu trước mỗi hành động: nếu đây là phố nhà mình, mình có thấy phiền không. Phần lớn câu trả lời sẽ tự đến.
Chụp ảnh: người, nhà và trẻ em
Hỏi trước khi chụp cận một người. Người bán hàng rong, cụ già ngồi trước cửa, người đang làm việc đều là những chủ thể ảnh hấp dẫn, nhưng họ không phải người mẫu. Một cái gật đầu, một nụ cười hỏi ý là đủ; họ lắc đầu thì hạ máy xuống.
Không chĩa máy vào trong nhà. Cửa nhà phố cổ thường mở, bên trong là bàn thờ, bữa cơm, người đang nghỉ. Chụp mặt tiền từ ngoài phố là chuyện bình thường; zoom vào trong nhà là xâm phạm.
Ảnh trẻ em cần bố mẹ đồng ý. Trẻ con chơi trên vỉa hè rất dễ thương, nhưng ảnh trẻ em nhà người khác không nên đăng lên mạng khi chưa hỏi bố mẹ.
Không chặn lối để chụp. Đứng giữa vỉa hè hẹp, giữa lòng đường, hay trước cửa hàng người ta đang bán để chụp ảnh là làm khó cả người đi đường lẫn người bán. Chụp nhanh, đứng sát mép, rồi đi.
Thiết bị bay và chụp thương mại. Bay thiết bị chụp ảnh trên khu trung tâm và quay chụp thương mại, như chụp ảnh cưới có ê-kíp, có thể cần xin phép theo quy định. Tìm hiểu quy định hiện hành trước, đừng mặc định là được.
Vào đền, đình và các di tích trong phố
Trong vùng Hoàn Kiếm có nhiều đền, đình, chùa nhỏ nằm giữa phố, ngoài những di tích lớn bên hồ. Chuyện lịch sử và kiến trúc của chúng có ở mục di tích; ở đây chỉ nói về cách cư xử khi bước vào. Mặc kín vai và đầu gối, bỏ mũ khi vào trong, nói nhỏ, không ngồi lên bậc thềm hay bệ đá, không chạm vào đồ thờ, hiện vật.
Nhiều đình, đền trong phố cổ vừa là di tích vừa là nơi sinh hoạt của cộng đồng quanh đó. Có lúc bạn đến đúng khi người dân đang chuẩn bị một ngày lễ, dọn dẹp, họp mặt. Khi đó, đứng ngoài xem, hoặc hỏi người trông coi có được vào không. Ở một số nơi, việc chụp ảnh bên trong không được phép; để ý lời nhắc của người trông coi.
Khách thường được khuyến khích gửi tiền công đức tuỳ tâm ở hòm đặt sẵn. Không ai bắt buộc. Nếu có người đi theo đòi tiền hay ép mua đồ lễ, bạn có thể lịch sự từ chối.
Rác, nước và mặt hồ
Hồ Gươm là một hồ nước giữa trung tâm thành phố, được chăm sóc và làm sạch thường xuyên. Ném rác, thả đồ vật, đổ thức ăn xuống hồ làm ô nhiễm nước và ảnh hưởng đến sinh vật trong hồ. Không thả bất cứ thứ gì xuống hồ, kể cả hoa hay động vật mua từ người bán, vì sinh vật lạ có thể làm xáo trộn hệ sinh thái của hồ.
Thùng rác quanh hồ và trong phố có, nhưng vào giờ đông có thể đầy. Mang theo một túi nhỏ để đựng rác của mình cho đến khi gặp thùng còn chỗ. Cốc nhựa, que kem, giấy gói đồ ăn vặt là những thứ hay bị để lại trên ghế đá và bậc thềm sau mỗi tối cuối tuần.
Trong phố cổ, rác sinh hoạt thường được tập kết vào giờ nhất định để xe thu gom. Đừng bỏ rác vào đống rác của nhà khác ngoài giờ, đừng để lại vỏ chai ở bậc cửa nhà dân. Những việc nhỏ này là điều người dân phố cổ phàn nàn nhiều nhất về khách.
Phố đường tàu: vì sao nên tránh
Có những đoạn đường sắt chạy sát nhà dân ở rìa phía tây vùng Hoàn Kiếm và các quận lân cận, nơi đoàn tàu đi qua cách cửa nhà chỉ vài bước chân. Những đoạn này từng trở nên nổi tiếng trên mạng với các quán cà phê bày ghế sát đường ray để khách ngồi chờ tàu qua và chụp ảnh. Đây là hành lang an toàn đường sắt, nơi ngồi, đứng, chụp ảnh sát đường ray là nguy hiểm và vi phạm quy định.
Chính quyền và ngành đường sắt đã nhiều lần yêu cầu dừng các hoạt động kinh doanh và tụ tập ở đây, có lúc rào chắn, có lúc kiểm tra. Tình hình thay đổi theo từng giai đoạn: có lúc đóng, có lúc các quán lại mở. Bất kể lúc nào, nguy hiểm của việc đứng sát một đoàn tàu đang chạy là có thật. Đã có những tình huống tàu phải dừng gấp vì khách đứng trên đường ray.
Nếu tò mò, nhìn từ xa ở chỗ có rào chắn và tuân theo lực lượng chức năng tại chỗ. Không trèo qua rào, không đứng trên ray, không để trẻ em chạy trên đường tàu. Muốn hiểu chuyện đường sắt và thành phố, đi bộ trên cầu Long Biên ở lối dành cho người đi bộ là một lựa chọn an toàn hơn nhiều.
Mua bán sòng phẳng, tôn trọng người bán
Hỏi giá trước khi mua, gọi món. Ở những chỗ không niêm yết giá, hỏi trước giúp tránh hiểu lầm cho cả hai bên. Đây không phải là thiếu lịch sự mà là cách mua bán bình thường.
Mặc cả vừa phải. Ở chợ và hàng rong, mặc cả là chuyện thường. Nhưng mặc cả quá mạnh với người bán gánh, người bán nhỏ lẻ, những người lãi rất mỏng, là không công bằng. Thấy giá hợp lý thì mua, không thì cảm ơn và đi.
Không chụp ảnh với gánh hàng rồi bỏ đi. Một số người bán rong mời khách gánh thử, đội nón chụp ảnh rồi đề nghị mua hàng. Nếu không muốn mua, đừng nhận gánh để chụp. Nếu đã chụp, mua một ít hàng là cách sòng phẳng.
Ủng hộ cửa hàng địa phương. Mua quà ở các cửa hàng gia đình, ăn ở các hàng quán lâu năm giúp tiền của khách ở lại với người dân phố cổ.
Giữ yên lặng và không gian cho người ở
Âm thanh là thứ khách ít để ý nhất nhưng người dân phố cổ cảm nhận rõ nhất:
- Về khuya, đi qua phố cổ thì nói nhỏ. Nhà phố cổ cửa sát vỉa hè, tiếng nói ngoài đường vọng thẳng vào phòng ngủ.
- Không mở loa di động khi đi bộ trong phố, nhất là buổi tối và sáng sớm.
- Kéo vali qua phố cổ lúc nửa đêm hay sáng sớm tạo tiếng ồn lớn trên vỉa hè lát gạch; nếu có thể, xách lên ở đoạn ngắn.
- Không ngồi trên bậc cửa nhà dân, không dựa xe đạp, xe máy vào cửa nhà người khác.
- Khi ở homestay hay khách sạn nhỏ trong phố, giữ cửa nhẹ, nói nhỏ ở cầu thang chung.
Phố cổ Hà Nội vẫn sống được giữa dòng khách mỗi năm là nhờ sự kiên nhẫn của người ở. Mỗi người khách nhẹ nhàng hơn một chút là góp một phần giữ cho phố cổ không bị đẩy đến chỗ quá tải.
Ở trong phố cổ: làm một người hàng xóm tạm thời
Rất nhiều khách chọn ở homestay, căn hộ cho thuê ngắn ngày hay khách sạn nhỏ ngay trong phố cổ. Khi đó, bạn không còn là người đi ngang qua mà là một người hàng xóm tạm thời, dùng chung cầu thang, lối đi, có khi cả sân phơi với những gia đình sống lâu năm ở đó.
Một người hàng xóm tốt thì làm những việc rất bình thường: chào người trong ngõ khi gặp, đóng cửa nhẹ, không tụ tập ồn ào ở cầu thang hay sân thượng về đêm, đổ rác đúng giờ và đúng chỗ theo hướng dẫn của chủ nhà, không hút thuốc ở hành lang chung. Nếu ở căn hộ có bếp, hỏi chủ nhà về cách xử lý rác và dầu mỡ, vì hệ thống thoát nước trong nhà phố cổ thường cũ và dễ tắc.
Chủ nhà phải đăng ký tạm trú cho khách theo quy định về cư trú, nên khi nhận phòng, khách được yêu cầu xuất trình giấy tờ tuỳ thân là chuyện bình thường, không phải phiền hà. Hợp tác nhanh gọn giúp cả chủ nhà lẫn bạn yên tâm trong suốt thời gian ở.
Câu hỏi thường gặp
Có được chụp ảnh người bán hàng rong ở phố cổ không?
Được, nếu hỏi ý trước. Một cái gật đầu là đủ. Nếu nhận gánh hàng hay đội nón của họ để chụp, lịch sự là mua một ít hàng. Họ từ chối thì không chụp.
Mặc gì khi vào đền, đình trong phố cổ?
Mặc kín vai và đầu gối, bỏ mũ khi vào trong. Có thể mang theo một chiếc khăn hay áo khoác mỏng để choàng khi cần. Giày dép có nơi phải cởi ở ngoài, để ý chỉ dẫn tại chỗ.
Phố đường tàu ở Hà Nội có còn được đến không?
Tình trạng thay đổi theo từng giai đoạn; nhiều lần chính quyền và ngành đường sắt đã yêu cầu dừng tụ tập, kinh doanh sát đường ray. Kiểm thông tin hiện hành, tuân theo rào chắn và lực lượng tại chỗ, tuyệt đối không đứng trên ray.
Cho cá, rùa ở Hồ Gươm ăn có được không?
Không nên ném thức ăn hay bất cứ thứ gì xuống hồ. Thức ăn thừa làm bẩn nước, và hệ sinh thái của hồ được theo dõi, chăm sóc riêng. Ngắm từ bờ là đủ.
Làm sao để chi tiêu của khách có ích cho người dân phố cổ?
Mua hàng ở cửa hàng gia đình, ăn ở hàng quán địa phương, ở homestay hay khách sạn nhỏ do người địa phương làm, mua bán sòng phẳng và không mặc cả quá mạnh với người bán nhỏ.
Có nên cho tiền trẻ em bán hàng hay xin tiền trên phố?
Đây là chuyện nhạy cảm. Nhiều tổ chức làm việc với trẻ em khuyên không cho tiền trực tiếp vì có thể khiến trẻ phải ở ngoài đường lâu hơn. Nếu muốn giúp, có thể tìm hiểu các tổ chức hỗ trợ trẻ em uy tín.