Rùa Hồ Gươm là những cá thể rùa mai mềm cỡ lớn từng sống trong hồ Hoàn Kiếm, thuộc nhóm rùa giải mà giới khoa học thường xếp vào loài Rafetus swinhoei, một trong những loài rùa hiếm nhất thế giới. Một cá thể lớn chết năm 1967, tiêu bản được trưng bày tại đền Ngọc Sơn; cá thể được biết đến cuối cùng của hồ chết ngày 19/1/2016.
Người Hà Nội gọi trìu mến là "cụ Rùa" và gắn hình ảnh rùa với truyền thuyết trả gươm. Bài này tách phần sinh học khỏi phần truyền thuyết: rùa Hồ Gươm là loài gì, vì sao có cuộc tranh luận về tên loài, chuyện chữa trị năm 2011, và hiện nay tình trạng loài này ra sao, chỉ nêu những điều đã được công bố rộng rãi.
Rùa Hồ Gươm thuộc nhóm nào
Rùa Hồ Gươm thuộc họ rùa mai mềm, nhóm rùa có mai không có lớp vảy sừng cứng như rùa thường mà phủ da, mép mai mềm. Trong họ này, chi Rafetus gồm những loài rùa nước ngọt cỡ rất lớn, sống ở sông, hồ lớn vùng Đông Á. Người Việt gọi chúng là giải hoặc giải Thượng Hải, có nơi gọi giải Sin-hoe theo tên khoa học.
Những cá thể từng sống ở Hồ Gươm có kích thước rất lớn so với các loài rùa nước ngọt quen thuộc: mai dài, đầu to, mõm ngắn, cổ khỏe. Rùa sống chủ yếu dưới nước, thỉnh thoảng nổi lên thở và lên gò Rùa phơi nắng. Mỗi lần rùa nổi, người dân quanh hồ lại kéo ra xem, và tin "cụ Rùa nổi" từng là chuyện lan nhanh trong phố.
Về tập tính, các loài rùa mai mềm lớn thường sống lâu, ăn cá, ốc và các sinh vật dưới nước, đẻ trứng trên bãi cát hoặc đất ven bờ. Trong một hồ đô thị khép kín như Hồ Gươm, rùa không có bãi đẻ tự nhiên và không có cá thể khác giới để sinh sản, nên số lượng chỉ có thể giảm dần theo thời gian.
Rafetus leloii hay Rafetus swinhoei: cuộc tranh luận về tên loài
Năm 2000, một nhà khoa học Việt Nam đã mô tả rùa Hồ Gươm là một loài mới, đặt tên Rafetus leloii, ghép tên vua Lê Lợi vào tên khoa học. Lập luận dựa trên những khác biệt về hình thái mà tác giả quan sát được ở các tiêu bản và cá thể sống trong hồ. Tên gọi này được nhiều người biết đến vì gắn trực tiếp với truyền thuyết.
Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu bò sát trong và ngoài nước không đồng ý. Họ cho rằng những khác biệt được nêu nằm trong phạm vi biến dị giữa các cá thể của cùng một loài, và rùa Hồ Gươm thuộc loài Rafetus swinhoei, loài đã được mô tả từ thế kỷ 19 với các cá thể ở Trung Quốc. Các phân tích về sau, kể cả phân tích di truyền, được nhiều tài liệu dẫn là ủng hộ quan điểm này.
Hiện nay, trong phần lớn tài liệu khoa học quốc tế, rùa Hồ Gươm được xếp vào Rafetus swinhoei. Tên Rafetus leloii vẫn xuất hiện trong một số tài liệu tiếng Việt và câu chuyện phổ thông. Với người đọc thông thường, điều đáng nhớ là cả hai tên đều chỉ cùng những cá thể rùa ấy; tranh luận chỉ ở chỗ chúng có phải một loài riêng hay không.
Các mốc đáng nhớ về rùa Hồ Gươm
Bảng dưới chỉ gồm những mốc được công bố rộng rãi:
| Thời điểm | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1967 | Một cá thể rùa lớn chết | Tiêu bản trưng bày tại đền Ngọc Sơn |
| 2000 | Đề xuất tên loài Rafetus leloii | Nhiều nhà khoa học không đồng ý |
| 2011 | Cá thể còn lại được đưa lên chữa trị | Rùa có vết thương, lòng hồ được cải tạo một phần |
| 19/1/2016 | Cá thể cuối cùng được biết của hồ chết | Được làm tiêu bản |
| Sau 2016 | Không có xác nhận chính thức về cá thể lớn nào khác trong hồ | Tin đồn "thấy rùa nổi" cần kiểm chứng |
Các con số về kích thước, cân nặng và tuổi của từng cá thể được nhiều nguồn nêu khác nhau; tuổi của rùa đặc biệt khó xác định, vì không thể đếm vòng như thân cây và rùa lớn không có giấy khai sinh. Những con số như vài trăm tuổi thường là cách nói dân gian, không dựa trên phương pháp đo nào được công bố.
Khi đọc tài liệu về rùa Hồ Gươm, bạn nên phân biệt ba loại thông tin: điều được ghi nhận trực tiếp như ngày rùa chết, việc chữa trị; điều được các nhà khoa học công bố như phân loại loài; và điều do dân gian kể như tuổi rùa hay ý nghĩa của từng lần rùa nổi. Ba loại này có độ tin cậy rất khác nhau.
Năm 2011: cuộc chữa trị giữa lòng thủ đô
Đầu năm 2011, rùa Hồ Gươm nổi lên nhiều lần với những vết thương trên mai và da, có dấu hiệu sức khỏe yếu. Trước lo ngại của dư luận, các cơ quan chức năng phối hợp với nhà khoa học và chuyên gia trong, ngoài nước tổ chức đưa rùa lên chữa trị. Việc bắt một con rùa lớn, khỏe trong lòng hồ đô thị không đơn giản, phải thử nhiều lần mới thành công.
Rùa được đưa vào khu vực nuôi tạm dựng trên gò Rùa, được làm sạch vết thương và theo dõi trong một thời gian rồi thả lại hồ. Song song đó, các biện pháp cải thiện môi trường sống như kè lại bờ gò Rùa, vớt rác, làm sạch một phần đáy hồ được thực hiện. Sự kiện này được người dân theo dõi sát sao, báo chí đưa tin hằng ngày.
Cuộc chữa trị năm 2011 cho thấy mối quan tâm rất lớn của xã hội đối với rùa Hồ Gươm, vượt xa sự chú ý thường dành cho một loài động vật. Nó cũng làm nổi bật bài toán khó: giữ một loài động vật hoang dã cỡ lớn trong môi trường hồ đô thị khép kín, nơi chất lượng nước và không gian sống phụ thuộc vào hoạt động của con người.
Năm 2016 và sau đó
Ngày 19/1/2016, cá thể rùa cuối cùng được biết đến ở Hồ Gươm được phát hiện đã chết. Sự kiện gây xúc động mạnh trong dư luận. Rùa được đưa lên và giao cho các nhà khoa học làm tiêu bản, nhằm lưu giữ lâu dài phục vụ nghiên cứu và trưng bày.
Sau năm 2016, thỉnh thoảng có thông tin người dân thấy "rùa nổi" trên hồ. Phần lớn những thông tin này khi được kiểm tra là các loài rùa nhỏ khác, cá lớn, hoặc vật trôi nổi. Đến nay chưa có xác nhận chính thức nào về một cá thể rùa mai mềm cỡ lớn khác còn sống trong hồ. Khi thấy tin như vậy, bạn nên chờ thông tin từ cơ quan quản lý hoặc nhà khoa học.
Trên thế giới, loài Rafetus swinhoei hiện chỉ còn rất ít cá thể được biết đến, chủ yếu trong một số hồ, đầm ở vùng Hà Nội ngoài Hồ Gươm. Các chương trình bảo tồn trong và ngoài nước đang nỗ lực theo dõi, bảo vệ những cá thể này và tìm cách cho loài sinh sản, nhưng kết quả còn rất khó khăn.
Rùa trong hồ hôm nay: phân biệt loài lớn với rùa thả
Hiện nay, đi quanh hồ đôi khi bạn vẫn thấy rùa: những con rùa nhỏ phơi nắng trên kè đá, trên gò Rùa, hoặc thò đầu lên mặt nước. Phần lớn đó không phải giải Sin-hoe mà là các loài rùa nhỏ, trong đó có những loài do người dân thả xuống hồ, như rùa tai đỏ, một loài ngoại lai có nguồn gốc Bắc Mỹ được bán nhiều làm thú cảnh. Chúng dễ nhận ra qua kích thước nhỏ, mai cứng, có loài có vệt màu đỏ hai bên đầu.
Việc thả rùa, cá xuống hồ thường xuất phát từ ý tốt hoặc thói quen phóng sinh, nhưng gây hại cho hệ sinh thái. Loài ngoại lai cạnh tranh thức ăn, mang mầm bệnh, làm thay đổi cân bằng của hồ. Trong một hồ khép kín như Hồ Gươm, tác động này càng rõ. Các cơ quan quản lý từng phải vớt bớt rùa ngoại lai và khuyến cáo người dân không thả động vật xuống hồ.
Vì vậy, nếu bạn thấy một con rùa trên hồ, đừng vội cho rằng đó là "cụ Rùa". Kích thước là dấu hiệu dễ nhất: giải Sin-hoe trưởng thành lớn hơn hẳn mọi loài rùa nhỏ khác, mai mềm, đầu to. Nếu bạn nghĩ mình thấy một cá thể lớn bất thường, có thể chụp ảnh từ xa và báo cho cơ quan quản lý hoặc các nhóm bảo tồn, thay vì đăng tin khẳng định trên mạng.
Xem tiêu bản rùa ở đâu và xem thế nào
Tiêu bản cá thể rùa chết năm 1967 được trưng bày tại đền Ngọc Sơn trên đảo Ngọc, ở phía bắc hồ. Đây là nơi nhiều người đến để nhìn tận mắt kích thước thật của rùa Hồ Gươm. Tiêu bản đặt trong tủ kính, bạn có thể quan sát hình dạng mai, đầu và chân. Việc trưng bày tiêu bản cá thể chết năm 2016 tùy theo sắp xếp của cơ quan quản lý, bạn nên xem thông báo hiện hành.
Khi xem, hãy chú ý mép mai mềm, chiếc mõm ngắn, chi to có màng, những đặc điểm phân biệt rùa mai mềm với rùa cạn, rùa nước thông thường. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đây là dịp tốt để giải thích sự khác nhau giữa truyền thuyết rùa vàng và loài rùa thật, đồng thời nói về chuyện bảo vệ động vật hoang dã.
Không gian trưng bày là một phần của di tích, nên ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng và không chụp ảnh ở những nơi có quy định không chụp. Giờ mở cửa và quy định tham quan có thể thay đổi; thông tin chi tiết về đền Ngọc Sơn và cầu Thê Húc nằm ở mục di tích của trang.
Bài học từ câu chuyện rùa Hồ Gươm
Câu chuyện rùa Hồ Gươm cho thấy một loài có thể biến mất khỏi một nơi ngay trước mắt hàng triệu người, dù được yêu quý và quan tâm. Môi trường sống bị thu hẹp, nước ô nhiễm, không có bạn tình để sinh sản là những nguyên nhân khiến số lượng không thể phục hồi. Với các loài rùa lớn sống lâu, sinh sản chậm, mỗi cá thể mất đi là một tổn thất rất khó bù.
Bài học thứ hai là giữa cảm xúc và khoa học. Sự gắn bó của người dân với "cụ Rùa" là động lực lớn cho việc bảo tồn, nhưng cũng dễ sinh ra tin đồn, suy diễn, gán ý nghĩa cho từng lần rùa nổi hay rùa chết. Để bảo vệ loài, cần dựa vào quan sát, đo đạc và nghiên cứu, không dựa vào điềm báo.
Với mỗi người, việc nhỏ nhất có thể làm là giữ sạch hồ, không thả rác, không thả động vật lạ xuống hồ, ủng hộ các chương trình bảo tồn đáng tin cậy, và chia sẻ thông tin có nguồn gốc rõ ràng khi nói về rùa Hồ Gươm.
Câu hỏi thường gặp
Rùa Hồ Gươm còn sống không?
Cá thể cuối cùng được biết của Hồ Gươm đã chết ngày 19/1/2016. Từ đó đến nay chưa có xác nhận chính thức nào về một cá thể rùa mai mềm cỡ lớn khác còn sống trong hồ. Những tin "thấy rùa nổi" cần chờ cơ quan quản lý hoặc nhà khoa học kiểm chứng.
Rùa Hồ Gươm là loài gì?
Rùa Hồ Gươm thuộc nhóm rùa mai mềm cỡ lớn, phần lớn tài liệu khoa học xếp vào loài Rafetus swinhoei, còn gọi là giải Thượng Hải hay giải Sin-hoe. Từng có đề xuất coi đây là loài riêng tên Rafetus leloii, nhưng nhiều nhà khoa học không đồng ý.
Có thể xem tiêu bản rùa Hồ Gươm ở đâu?
Tiêu bản cá thể rùa chết năm 1967 được trưng bày tại đền Ngọc Sơn trên đảo Ngọc, phía bắc hồ. Việc trưng bày tiêu bản cá thể chết năm 2016 phụ thuộc vào sắp xếp của cơ quan quản lý, bạn nên xem thông báo hiện hành trước khi đến.
Rùa Hồ Gươm có liên quan đến rùa vàng trong truyền thuyết không?
Không có cơ sở khoa học nào nối hai thứ. Rùa vàng trong truyền thuyết trả gươm là nhân vật thần thoại, còn rùa Hồ Gươm là động vật thật thuộc nhóm rùa mai mềm. Người dân gắn hai hình ảnh với nhau vì tình cảm và vì cùng một mặt hồ.
Có nên thả rùa xuống Hồ Gươm không?
Không. Thả rùa hay bất kỳ động vật nào xuống hồ có thể đưa loài lạ, mầm bệnh vào hồ, ảnh hưởng hệ sinh thái và chất lượng nước. Con vật thả xuống cũng thường không sống được. Nếu muốn giúp, hãy ủng hộ các chương trình bảo tồn có uy tín.