Quanh Hồ Gươm có nhiều loài cây lớn: lộc vừng nghiêng mình ra mặt nước, liễu rủ ven bờ, sưa nở trắng đầu xuân, gạo nở đỏ vào cuối mùa xuân, bằng lăng tím và phượng đỏ vào mùa hè, cùng những cây si, đa, xà cừ có tuổi đời lâu. Mỗi mùa hồ có một màu riêng nhờ những loài cây này.
Bài này giới thiệu các loài cây bạn hay gặp quanh hồ, cách nhận ra chúng, mùa hoa thường thấy, và vì sao giữ cây ven hồ là việc khó: rễ chen kè đá, thân già rỗng ruột, bão gió mỗi năm. Bài không nêu tuổi cụ thể của từng cây, vì con số tuổi cây lưu truyền trên mạng phần lớn không có căn cứ đo đạc; chỗ nào chưa chắc, bài nói chung.
Những loài cây làm nên dáng hồ
Lộc vừng. Thân thấp, cành vặn vẹo, thường mọc nghiêng hẳn ra mặt nước. Hoa lộc vừng mọc thành chuỗi dài buông thõng, màu đỏ, nở rộ vào mùa hè; khi rụng, những sợi nhị đỏ phủ một lớp trên mặt nước và lối đi. Đây là loài cây được người chụp ảnh tìm đến nhiều nhất.
Liễu rủ. Cành mảnh buông dài gần chạm nước, lá nhỏ, xanh quanh năm. Liễu tạo nên cảnh "liễu soi bóng nước" quen thuộc trong tranh vẽ Hồ Gươm. Cây liễu không sống quá lâu như các loài cổ thụ, nên thường được trồng bổ sung.
Sưa. Cây gỗ quý, thân thẳng. Đầu mùa xuân, khoảng tháng ba, sưa nở hoa trắng li ti phủ kín tán trong thời gian ngắn, cánh hoa rụng như mưa trắng. Sưa có ở một số phố quanh khu Hoàn Kiếm.
Gạo. Cây cao, thân có gai khi còn non, rụng lá trước khi ra hoa. Hoa gạo đỏ thẫm, cánh dày, nở trên cành trơ lá vào khoảng cuối xuân. Hoa rụng cả bông xuống đất, tạo cảnh rất đặc trưng.
Bằng lăng và phượng. Bằng lăng nở tím vào đầu mùa hè, phượng nở đỏ vào giữa mùa hè, gắn với mùa thi và mùa chia tay của học sinh. Hai loài này trồng nhiều dọc các phố quanh hồ.
Si, đa, xà cừ. Si và đa có rễ phụ buông từ cành, tán rộng, tuổi đời thường rất lâu, hay gặp gần đền miếu. Xà cừ là cây bóng mát lớn, được trồng nhiều trên các phố Hà Nội từ thời Pháp, thân to, vỏ bong vảy.
Lịch hoa quanh Hồ Gươm theo mùa
Bảng dưới là thời điểm thường thấy, có thể sớm hoặc muộn vài tuần tùy thời tiết từng năm:
| Mùa | Loài cây nổi bật | Màu | Gợi ý ngắm |
|---|---|---|---|
| Cuối đông, đầu xuân | Cây thay lá, chồi non | Xanh non | Tán cây sáng màu sau những ngày mưa phùn |
| Tháng ba, tháng tư | Sưa, gạo | Trắng, đỏ thẫm | Đi sớm vì hoa sưa nở và rụng nhanh |
| Đầu hè | Bằng lăng | Tím | Dọc các phố quanh hồ và bờ hồ |
| Giữa hè | Phượng, lộc vừng | Đỏ | Lộc vừng rụng hoa trên mặt nước vào sáng sớm |
| Thu | Lá chuyển màu, hoa sữa trên phố | Vàng, xanh đậm | Trời trong, nắng nhẹ, hợp đi bộ |
| Đông | Cây rụng lá một phần | Nâu, xám | Thấy rõ dáng thân và cành cổ thụ |
Hoa sữa có mùi rất nồng vào mùa thu; người nhạy cảm với mùi nên tránh đứng lâu dưới gốc vào buổi tối. Cây hoa sữa trồng chủ yếu trên phố, không phải sát mép hồ.
Vì sao cây ven hồ thường nghiêng ra mặt nước
Đi quanh hồ, bạn sẽ thấy nhiều cây không mọc thẳng mà nghiêng hẳn ra mặt nước, có cây gần như nằm ngang. Lý do chính là ánh sáng: phía mặt hồ thoáng, nhiều nắng, phía bờ có cây khác và nhà cửa che. Cây vươn về phía có ánh sáng trong nhiều chục năm, dần dần tán và thân lệch hẳn ra ngoài.
Thêm vào đó, đất ven bờ thường mềm và ẩm, rễ cây phát triển nhiều về phía nước. Khi kè bờ được xây dựng và gia cố qua các thời kỳ, rễ cây phải chen vào khe đá, có đoạn bị cắt, làm thế đứng của cây kém vững. Gió mạnh, nhất là gió mùa và bão, càng đẩy cây nghiêng thêm.
Dáng nghiêng ấy tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của Hồ Gươm, nhưng cũng là rủi ro. Cây nghiêng nhiều có thể phải chống đỡ bằng cọc, dây néo, hoặc tỉa bớt tán để giảm trọng lượng. Nếu bạn thấy những chiếc cột chống dưới thân cây, đó là cách người chăm cây giữ cho cây đứng được thêm nhiều năm.
Cây cổ thụ già đi: rỗng thân, sâu bệnh và bão
Cây cổ thụ cũng già và yếu đi như mọi sinh vật. Thân nhiều cây đã rỗng ruột, có hốc lớn ở gốc; một số bị nấm, mối mọt, sâu đục thân. Những cây như vậy nhìn bên ngoài vẫn xanh tốt nhưng sức chịu gió giảm nhiều. Người chăm sóc cây phải kiểm tra định kỳ, trám hốc, xử lý sâu bệnh, cắt cành khô.
Bão là phép thử khắc nghiệt nhất. Những cơn bão lớn đổ bộ vào Hà Nội đã làm gãy, đổ nhiều cây trong nội thành, kể cả quanh hồ. Cơn bão năm 2024 là một ví dụ gần đây, khi rất nhiều cây xanh ở các quận trung tâm bị quật đổ. Sau mỗi trận bão, việc dọn cây, trồng lại, chống đỡ những cây còn đứng kéo dài nhiều ngày.
Vì vậy, hình ảnh hàng cây quanh hồ hôm nay là kết quả của cả việc giữ cây cũ lẫn trồng cây mới. Khi thấy một cây non mới trồng đứng cạnh gốc cây cổ thụ đã mất, bạn đang nhìn thấy quá trình thay thế dần dần đó.
Giữ cây cổ thụ: khó hơn trồng cây mới
Thay một cây cổ thụ đã mất bằng một cây mới trồng thì dễ, nhưng phải vài chục năm cây mới mới có tán gần bằng. Vì vậy với cây ven Hồ Gươm, ưu tiên là kéo dài tuổi của cây đang có. Các biện pháp thường thấy gồm cắt tỉa tán cân đối, chống đỡ thân nghiêng, cải tạo đất quanh gốc, mở rộng vùng đất trống cho rễ thở, hạn chế lát cứng sát gốc.
Mâu thuẫn lớn nhất là giữa nhu cầu đi lại, tổ chức sự kiện quanh hồ với nhu cầu của cây. Lối đi lát đá, sân khấu tạm, xe chở hàng đều nén chặt đất quanh gốc, rễ thiếu không khí. Người làm quy hoạch phải cân bằng giữa việc cho hàng nghìn người đi bộ mỗi ngày và việc giữ đất tơi cho cây.
Một số cây quanh hồ có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt, gắn với ký ức của nhiều thế hệ. Việc quyết định chặt hay giữ một cây như vậy thường gây tranh luận trong cộng đồng. Nếu nghe tin một cây quen thuộc sắp bị chặt, bạn nên tìm hiểu lý do từ nguồn chính thức: nhiều khi cây đã chết hoặc nguy cơ đổ cao, giữ lại sẽ nguy hiểm cho người qua lại.
Ngắm cây ven hồ an toàn và không làm hại cây
Vài điều nhỏ giúp bạn vừa ngắm cây trọn vẹn vừa không làm hại cây và chính mình:
- Không trèo lên thân cây nghiêng để chụp ảnh, kể cả khi thấy người khác làm. Thân cây già có thể nứt gãy bất ngờ, và mỗi lần trèo lại làm vỏ cây tổn thương.
- Không bẻ cành hoa, không rung cây cho hoa rụng. Hoa rụng tự nhiên trên mặt nước mới là cảnh đẹp; hoa bị bẻ thì héo trong vài giờ.
- Không buộc dây, treo đèn, đóng đinh vào thân cây. Những vết thương nhỏ là cửa ngõ cho nấm và sâu bệnh.
- Tránh đứng, ngồi dưới gốc cây lớn khi có gió mạnh, giông bão. Cành khô có thể rơi bất cứ lúc nào.
- Nếu thấy cây có dấu hiệu nứt thân, nghiêng thêm đột ngột, rễ bật khỏi đất, hãy tránh xa và báo cho người trực hoặc cơ quan quản lý cây xanh.
Những thói quen này không chỉ dành cho Hồ Gươm mà cho mọi phố cây xanh ở Hà Nội. Vùng Hoàn Kiếm có nhiều phố cây lớn ở khu phía nam hồ, nơi cũng cần được ứng xử như vậy.
Chụp ảnh cây và hoa ven hồ: góc nhìn và thời điểm
Phần lớn ảnh đẹp về cây quanh Hồ Gươm được chụp vào sáng sớm, khi ánh sáng mềm, lối đi còn vắng và mặt nước lặng. Với lộc vừng, góc quen thuộc là đứng ở bờ, chụp chếch theo thân cây nghiêng ra hồ, để những chuỗi hoa đỏ buông xuống làm tiền cảnh, mặt nước xanh làm nền. Với hoa rụng trên mặt nước, nên chụp từ trên cao xuống hoặc hạ máy sát mép kè, tránh để bóng mình đổ vào khung hình.
Với hoa sưa và hoa gạo, nền trời rất quan trọng. Hoa sưa trắng nhỏ dễ chìm vào nền trời trắng đục của Hà Nội tháng ba, nên chọn góc có tán lá xanh hoặc mái nhà sẫm màu phía sau. Hoa gạo đỏ thẫm thì nổi bật trên nền trời xanh hoặc xám, chụp ngược từ dưới gốc lên thấy rõ dáng cành trơ lá. Bằng lăng tím và phượng đỏ hợp với góc nhìn rộng, lấy cả hàng cây và mặt phố.
Khi chụp, nên để ý người đi đường và người tập thể dục buổi sáng; đừng chắn lối đi hay dàn đạo cụ chiếm chỗ lâu. Không kéo cành, không rải thêm hoa giả lên mặt đất cho ảnh "đẹp hơn". Những bức ảnh có sức sống nhất thường là ảnh cây và hồ như chúng vốn có, cùng nhịp sinh hoạt bình thường của người Hà Nội quanh hồ.
Cây trên phố quanh hồ: phần nối dài của cảnh quan
Cảnh quan cây xanh quanh Hồ Gươm không dừng ở mép hồ. Các phố khu phía nam hồ được quy hoạch thời Pháp với vỉa hè rộng, trồng hàng cây lớn như xà cừ, sấu, sao đen, tạo thành những đường phố rợp bóng. Nhiều cây trên các phố này đã có tuổi đời cao, tán giao nhau trên lòng đường.
Khu phố cổ phía bắc thì ngược lại, phố hẹp, vỉa hè chật, cây xanh ít và nhỏ hơn. Cây ở đây thường là cây trồng trong chậu, cây leo trên ban công, những cây lớn đơn lẻ trong sân đình, sân chùa. Sự tương phản này làm Hồ Gươm trở thành "lá phổi" thật sự của khu phố cổ.
Khi đi từ phố cổ ra hồ, bạn sẽ cảm nhận rõ không khí mát hơn, thoáng hơn, chủ yếu nhờ mặt nước và hàng cây. Đó cũng là lý do người phố cổ quen ra hồ tập thể dục buổi sáng, hóng mát buổi tối: hồ và cây là phần không gian xanh mà nhà ống chật hẹp không có được.
Câu hỏi thường gặp
Hoa lộc vừng ở Hồ Gươm nở vào mùa nào?
Lộc vừng thường nở rộ vào mùa hè. Hoa mọc thành chuỗi dài màu đỏ buông xuống, khi rụng phủ một lớp trên mặt nước và lối đi. Thời điểm cụ thể có thể sớm muộn tùy thời tiết từng năm, nên theo dõi người đi hồ thường xuyên để biết lúc hoa rộ.
Hoa sưa trắng ở Hà Nội nở khi nào?
Hoa sưa thường nở vào khoảng tháng ba, có năm sớm hoặc muộn hơn. Hoa nở và rụng rất nhanh, chỉ trong khoảng một hai tuần, nên muốn ngắm phải đi đúng lúc. Sưa có ở một số phố quanh vùng Hoàn Kiếm và các quận trung tâm.
Cây cổ thụ quanh Hồ Gươm bao nhiêu tuổi?
Nhiều cây có tuổi đời rất lâu, nhưng con số tuổi cụ thể lưu truyền thường không dựa trên đo đạc khoa học. Xác định tuổi cây cổ thụ cần phương pháp chuyên môn. Vì vậy nên coi các con số trên mạng chỉ là ước đoán.
Vì sao một số cây ven hồ có cột chống?
Cột chống giúp đỡ những cây nghiêng nhiều hoặc thân yếu, giảm nguy cơ gãy đổ khi gió mạnh. Đây là cách giữ cây cổ thụ đứng thêm nhiều năm thay vì phải chặt. Khi thấy cây có cột chống, bạn không nên trèo hay đứng tựa vào.
Có được hái hoa, nhặt hoa rụng ở Hồ Gươm không?
Không nên hái hoa hay bẻ cành. Hoa rụng tự nhiên trên lối đi thì nhiều người nhặt để chụp ảnh, nhưng không nên rung cây cho hoa rụng. Giữ hoa trên cây và trên mặt nước là giữ cảnh đẹp cho người đến sau.