Hồ Gươm là một hồ nước ngọt thuôn dài theo chiều bắc – nam giữa trung tâm Hà Nội, có hai gò đảo: đảo Ngọc ở phía bắc với đền Ngọc Sơn và cây cầu Thê Húc sơn đỏ, gò Rùa ở giữa hồ với tháp Rùa. Bao quanh hồ là một vành đai cây xanh, lối đi ven nước, rồi đến các con phố, với nhiều công trình nhỏ nhìn ra mặt hồ như tháp Bút, đài Nghiên, đền Bà Kiệu, tháp Hòa Phong.
Nhiều người đi quanh hồ hàng trăm lần mà chưa từng để ý mình đang thấy gì ở từng bờ. Bài này giúp bạn đọc cảnh quan Hồ Gươm theo từng hướng: bờ bắc, bờ đông, bờ nam, bờ tây, mặt nước và các đảo. Phần di tích và lễ hội chỉ nhắc như mốc định hướng; câu chuyện chi tiết về từng đền tháp, giờ và cách tham quan thuộc các mục khác của trang.
Hình dáng hồ và vành đai quanh hồ
Nhìn từ trên cao, Hồ Gươm có dạng gần như một hình bầu dục thuôn, đầu bắc hơi phình, đầu nam hẹp lại. Chiều dài nằm theo hướng bắc – nam, nên khi đứng ở bờ bắc nhìn xuống, bạn thấy hồ trải dài nhất, còn đứng ở bờ đông hay bờ tây thì mặt nước trước mặt ngắn hơn và đối diện là bờ bên kia khá gần.
Quanh mép nước là một vành đai gồm bờ kè, lối đi lát đá, thảm cỏ và hàng cây lớn. Vành đai này mỏng ở một số đoạn, rộng thành vườn hoa nhỏ ở một số đoạn khác. Phía ngoài vành đai là các con đường bao quanh hồ: Đinh Tiên Hoàng ở phía đông và bắc, Lê Thái Tổ ở phía tây, Hàng Khay ở phía nam. Từ năm 2016, các tuyến phố quanh hồ được tổ chức thành không gian đi bộ vào cuối tuần, làm cảnh quan hồ thay đổi theo ngày trong tuần.
Điều đáng chú ý là hồ không có hàng rào cao ngăn người với nước. Bạn có thể đứng sát mép kè, ngồi ghế đá nhìn mặt hồ, cúi xuống thấy cá bơi. Chính sự gần gũi ấy làm Hồ Gươm khác nhiều hồ đô thị khác và giải thích vì sao người Hà Nội coi đây là phòng khách chung của thành phố.
Bờ bắc: đảo Ngọc, cầu Thê Húc và tháp Bút
Bờ bắc là bờ đông người nhất và có cụm công trình dày nhất. Gần mép nước là đảo Ngọc, một gò đất cây cối rậm, trên có đền Ngọc Sơn. Đảo nối với bờ bằng cầu Thê Húc, cây cầu gỗ cong sơn đỏ, là hình ảnh dễ nhận nhất của Hồ Gươm trong ảnh chụp. Ở đầu cầu phía bờ là một gò đất nhỏ, núi Độc Tôn, trên có tháp Bút; cạnh đó là cổng có đài Nghiên. Cụm tháp Bút, đài Nghiên được dựng vào thế kỷ 19, gắn với nhà nho Nguyễn Văn Siêu.
Từ bờ bắc nhìn về phía nam, bạn thấy gần như toàn bộ chiều dài hồ, tháp Rùa ở xa giữa mặt nước. Đây là góc nhìn kinh điển, đặc biệt đẹp vào sáng sớm khi mặt hồ lặng và vào chiều tối khi đèn bắt đầu sáng. Phía sau lưng bạn là quảng trường và các con phố dẫn vào khu phố cổ.
Vì là cửa ngõ giữa hồ và phố cổ, bờ bắc luôn đông. Nếu muốn ngắm cảnh yên tĩnh, bạn nên đến sớm hoặc đi tiếp sang bờ đông, bờ tây, nơi lối đi rộng và ít người dừng lại hơn.
Bờ đông: đền Bà Kiệu, tháp Hòa Phong và vườn hoa
Bờ đông chạy dọc đường Đinh Tiên Hoàng. Đi từ bắc xuống, bạn gặp đền Bà Kiệu nằm bên kia đường, một ngôi đền nhỏ có cổng quay ra phía hồ. Tiếp đó là vườn hoa có tượng đài vua Lý Thái Tổ, khoảng không gian rộng thường có người tập thể dục buổi sáng và các hoạt động cộng đồng vào dịp lễ.
Xuống phía nam bờ đông, sát mép hồ là tháp Hòa Phong, một tháp gạch nhỏ có mái cong, màu tường cũ. Tháp là phần còn lại của một quần thể chùa xưa đã mất, và đứng lẻ loi như một chứng tích. Phía bên kia đường là khu nhà bưu điện và các công trình thời Pháp, mở đầu cho khu phố phía nam hồ.
Bờ đông có lợi thế ánh sáng: buổi chiều, mặt trời ở phía tây, chiếu xuyên qua mặt hồ, làm nước và cây ở bờ đối diện sáng rõ. Đứng ở bờ đông vào cuối buổi chiều, bạn có thể chụp được những bức ảnh có ánh nắng đẹp trên hàng cây bờ tây mà không bị ngược sáng.
Bờ nam và bờ tây: hàng cây, đền thờ vua Lê và nhà Thủy Tạ
Bờ nam là đầu hẹp của hồ, giáp phố Hàng Khay, nơi bắt đầu khu phố Pháp. Lối đi ven hồ ở đây có những gốc cây lớn tỏa bóng xuống mặt nước, ghế đá đặt thưa, thích hợp để ngồi nhìn ngược lên phía bắc. Từ đây tháp Rùa ở gần hơn, và nếu nhìn kỹ bạn thấy rõ các tầng tháp, cửa vòm và màu tường loang theo thời gian.
Bờ tây chạy dọc đường Lê Thái Tổ. Phía trên bờ là khu đền thờ vua Lê Thái Tổ, có tượng nhà vua đứng nhìn ra hồ, gắn với truyền thuyết trả gươm. Đi tiếp lên phía bắc, gần góc tây bắc là nhà Thủy Tạ, một công trình thấp sát mép nước từ lâu đã là chỗ người Hà Nội ngồi nghỉ, uống nước, ăn kem nhìn ra hồ.
Bờ tây buổi sáng có ánh nắng chiếu từ phía đông sang, làm mặt hồ và đảo Ngọc ở góc bắc sáng lên. Đây là góc đẹp để nhìn cầu Thê Húc ở khoảng cách vừa phải, không bị đông người như khi đứng ngay đầu cầu.
Giữa mặt nước: gò Rùa và tháp Rùa
Giữa hồ, lệch về phía nam, là một gò đất nhỏ gọi là gò Rùa, trên có tháp Rùa. Tháp được xây vào cuối thế kỷ 19, kiến trúc pha trộn giữa nét Việt và nét phương Tây: mặt bằng vuông, nhiều tầng thu nhỏ dần, cửa vòm, trên đỉnh có tầng nhỏ. Tháp không có cầu nối vào bờ, nên người tham quan chỉ ngắm từ xa.
Gò Rùa có cây cối nhỏ, cỏ, và từng là nơi những con rùa lớn của hồ lên phơi nắng. Trong những đợt trùng tu, tháp được gia cố, làm sạch và chiếu sáng vào ban đêm. Ánh đèn tháp Rùa phản chiếu xuống mặt nước là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của Hà Nội về đêm.
Dù nhỏ và đơn giản, tháp Rùa có vai trò cảnh quan lớn: nó tạo điểm nhấn giữa mặt nước trống, giúp mắt người nhìn có chỗ dừng, và nối mặt hồ với truyền thuyết. Nếu không có tháp, Hồ Gươm vẫn đẹp nhưng sẽ thiếu đi điểm tựa thị giác mà người xem quen tìm mỗi khi nhìn ra hồ.
Mặt hồ đổi sắc theo giờ và theo mùa
Cùng một chỗ đứng, Hồ Gươm có thể trông rất khác nhau tùy giờ. Sáng sớm, khi gió chưa lên, mặt hồ phẳng như gương, phản chiếu rõ hàng cây, cầu Thê Húc và tháp Rùa; trên mặt nước có khi lơ lửng một lớp hơi sương mỏng vào những ngày se lạnh. Gần trưa, nắng gắt làm mặt nước chói, màu xanh của hồ đậm và đục hơn. Chiều muộn, nắng xiên qua tán cây, mặt hồ chuyển sang những vệt vàng và xám bạc.
Theo mùa, sự khác biệt còn rõ hơn. Mùa đông và đầu xuân ở Hà Nội có những ngày mưa phùn, trời âm u, mặt hồ xám nhạt, cảnh vật mờ như tranh thủy mặc. Mùa hè là mùa của những cơn giông, gió thổi gợn sóng trên mặt hồ, cây lá xanh sẫm, sau mưa không khí quanh hồ mát hẳn. Mùa thu được nhiều người coi là mùa đẹp nhất: trời cao, nắng nhẹ, nước trong hơn, gió hiu hiu.
Ban đêm, hồ thành một tấm gương lớn cho đèn: đèn tháp Rùa, đèn cầu Thê Húc, đèn từ các tòa nhà ven hồ in xuống mặt nước. Những ngày có sự kiện lớn, ánh sáng còn rực rỡ hơn. Muốn hiểu cảnh quan Hồ Gươm trọn vẹn, bạn nên đến ít nhất hai lần ở hai thời điểm khác nhau, một lần buổi sáng sớm và một lần sau khi trời tối, để thấy hồ có hai gương mặt.
Nhìn hồ từ bờ nào, giờ nào
Bảng dưới gợi ý góc nhìn theo bờ và thời điểm, dựa trên hướng nắng và mật độ người qua lại thường thấy:
| Vị trí đứng | Thấy rõ | Thời điểm dễ chịu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bờ bắc, gần đầu cầu Thê Húc | Toàn chiều dài hồ, tháp Rùa ở xa | Sáng sớm | Đông người từ giữa buổi sáng |
| Bờ đông, quanh vườn hoa | Hàng cây bờ tây, đền thờ vua Lê | Chiều muộn | Nắng chiếu thuận, không ngược sáng |
| Bờ nam, phía Hàng Khay | Tháp Rùa ở gần, mặt hồ nhìn lên phía bắc | Sáng hoặc chiều | Có nhiều ghế dưới bóng cây |
| Bờ tây, gần nhà Thủy Tạ | Cầu Thê Húc, đảo Ngọc ở khoảng cách vừa | Buổi sáng | Ít đông hơn bờ bắc |
| Bất kỳ bờ nào | Tháp Rùa và cầu lên đèn | Sau hoàng hôn | Mặt nước phản chiếu đèn |
Thời gian lên đèn, giờ tổ chức phố đi bộ và các hoạt động quanh hồ có thể thay đổi theo thông báo của thành phố, bạn nên kiểm thông tin hiện hành nếu định đến vào buổi tối cuối tuần.
Giữ cảnh quan hồ: những điều mỗi người góp được
Cảnh quan Hồ Gươm đẹp vì được giữ gìn liên tục: bờ kè được sửa, cây được chăm, rác được vớt, đèn được thay. Nhưng phần lớn những thứ làm cảnh hồ xấu đi lại đến từ những việc nhỏ của người đến chơi: vứt rác xuống nước, bẻ cành, giẫm lên thảm cỏ mới trồng, trèo lên gốc cây để chụp ảnh, buộc đồ trang trí vào cây.
Người Hà Nội có một nếp ứng xử khá rõ với hồ: không câu cá, không bơi, không thả đồ xuống nước, giữ yên tĩnh ở các khu đền. Khi dẫn khách hay trẻ nhỏ đi chơi, nhắc những điều này một cách nhẹ nhàng là đủ. Đồng xu ném xuống nước, thức ăn thừa vứt cho cá đều làm bẩn lòng hồ, khó vớt và ảnh hưởng đến chất lượng nước.
Nếu bạn thấy cây đổ, cành gãy treo lơ lửng sau mưa bão hay một đoạn bờ kè hư hỏng, hãy tránh xa và báo cho người trực tại khu vực. Hồ Gươm là không gian chung, và chính sự chú ý của từng người qua lại là một phần của việc bảo vệ nó.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Gươm có mấy đảo?
Hồ Gươm có hai gò đảo. Đảo Ngọc ở phía bắc, trên có đền Ngọc Sơn, nối với bờ bằng cầu Thê Húc. Gò Rùa ở giữa hồ lệch về phía nam, trên có tháp Rùa, không có cầu nối vào bờ nên chỉ ngắm được từ xa.
Tháp Bút và đài Nghiên nằm ở đâu?
Tháp Bút đứng trên một gò đất nhỏ gọi là núi Độc Tôn ở bờ bắc, ngay lối vào cầu Thê Húc; đài Nghiên ở cổng gần đó. Cụm công trình này được dựng vào thế kỷ 19, gắn với nhà nho Nguyễn Văn Siêu, là cửa ngõ vào đền Ngọc Sơn.
Tháp Hòa Phong là gì?
Tháp Hòa Phong là một tháp gạch nhỏ ở bờ đông phía nam Hồ Gươm, sát mép nước. Tháp là phần còn lại của một quần thể chùa xưa đã không còn. Tháp đứng lẻ giữa vườn cây ven hồ, đối diện khu vực bưu điện.
Có thể lên tháp Rùa không?
Không. Tháp Rùa đứng trên gò Rùa giữa hồ, không có cầu nối vào bờ và không mở cho khách tham quan. Bạn chỉ ngắm tháp từ bờ. Góc nhìn gần nhất là từ bờ nam hoặc đoạn giữa bờ đông, bờ tây.
Đi bộ một vòng Hồ Gươm mất bao lâu?
Thời gian tùy nhịp đi và số lần dừng. Đi thong thả không dừng nhiều thường chỉ mất chưa tới một giờ; nếu dừng ngắm từng bờ, vào đền, chụp ảnh thì có thể vài giờ. Nên đi theo một chiều và chọn bờ theo hướng nắng.