Mười tám phường của quận Hoàn Kiếm trước tháng 7/2025 mang tên theo bốn nguồn chính: tên phố nghề (Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Gai...), tên cửa thành xưa (Cửa Đông, Cửa Nam), tên xưởng hay công trình cũ (Tràng Tiền, Đồng Xuân), và tên danh nhân, trận đánh (Lý Thái Tổ, Trần Hưng Đạo, Phan Chu Trinh, Chương Dương). Phần lớn tên phường lấy theo tên con phố chính nằm trong địa bàn.
Từ ngày 1/7/2025, các phường này không còn là đơn vị hành chính, nhưng tên của chúng vẫn sống trên giấy tờ cũ, trong lời nói và trong tên phố. Bài dưới đây giải nghĩa từng tên theo nhóm, nói rõ chỗ nào là cách giải thích phổ biến và chỗ nào các nguồn chưa thống nhất, đồng thời ghi phường mới mà mỗi phường cũ chuyển vào để bạn tra tiện.
Nhóm phường mang tên phố nghề trong lõi phố cổ
Hàng Bạc. Phố của nghề đúc bạc nén, chế tác đồ bạc và đổi bạc. Theo cách kể quen thuộc, thợ bạc từ làng Châu Khê ở Hải Dương lên kinh làm nghề, lập phường và dựng đình thờ tổ nghề ngay trên phố. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Đào. Cách giải thích phổ biến là phố xưa nhuộm và bán tơ lụa màu đào, rồi thành phố buôn vải vóc lớn. Có ý kiến khác về chữ "đào", nhưng gắn với nghề tơ lụa là cách hiểu được dẫn nhiều nhất. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Gai. Phố bán sợi gai, dây thừng, võng, lưới làm từ gai. Về sau mặt hàng chuyển sang lụa, đồ thêu, đồ lưu niệm, nhưng tên vẫn giữ. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Bồ. Phố bán bồ, thúng, mủng, những đồ đan bằng tre nứa dùng để đựng và chở hàng. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Buồm. Phố bán buồm bằng cói, vải cho thuyền buôn, nằm gần bến sông xưa. Tên phố là dấu vết rõ nhất của thời phố cổ còn sống nhờ đường thủy. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Mã. Phố làm và bán đồ mã bằng giấy dùng trong lễ cúng, về sau nổi tiếng với đồ chơi Trung thu, đồ trang trí lễ Tết. Nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Hàng Trống. Theo cách giải thích phổ biến, xưa có nghề làm hoặc bán trống, và phố còn gắn với dòng tranh dân gian Hàng Trống. Phường cũ Hàng Trống ôm bờ tây Hồ Gươm, nay thuộc phường Hoàn Kiếm.
Nhóm phường ở dải giao phố cổ và phố Pháp
Hàng Bông. Phố bán bông, vải bông, chăn đệm; là một trục dài nối từ phía tây vào phố cổ. Phường cũ Hàng Bông được chia cho cả phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam.
Tràng Tiền. Tên gọi đến từ xưởng đúc tiền của nhà Nguyễn từng đặt ở khu vực này. "Tràng" là nơi làm việc của thợ, "tràng tiền" là xưởng đúc tiền. Thời Pháp, phố mang tên Paul Bert và là phố buôn bán sang trọng bậc nhất. Phường cũ Tràng Tiền được chia cho phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam.
Hàng Bài. Tên phố có nhiều cách giải thích khác nhau và chưa thống nhất; bài này không chọn một cách nào. Điều chắc chắn là phố nằm ở khu phía nam hồ, là trục buôn bán sầm uất của khu phố Pháp. Nay thuộc phường Cửa Nam.
Cửa Đông. Mang tên cửa phía đông của thành Hà Nội thời Nguyễn. Thành bị phá cuối thế kỷ 19, tên cửa ở lại với phố và phường. Phường cũ Cửa Đông phần lớn vào phường Hoàn Kiếm, một phần sang phường Ba Đình.
Cửa Nam. Mang tên cửa phía nam của thành Hà Nội thời Nguyễn. Từ 7/2025, tên này được nâng lên thành tên phường mới Cửa Nam, gồm cả phường cũ cùng tên và nhiều phường lân cận.
Đồng Xuân và Lý Thái Tổ: chợ lớn và tên vua
Phường Đồng Xuân mang tên chợ Đồng Xuân, khu chợ lớn nhất phố cổ, được xây vào cuối thế kỷ 19 thời Pháp. Về chữ "Đồng Xuân", có cách giải thích cho rằng tên chợ được ghép từ tên các thôn, phường cũ trong vùng; chi tiết của cách ghép này các nguồn kể không hoàn toàn giống nhau. Điều chắc chắn là cái tên đã gắn với chợ suốt hơn một thế kỷ, và phường lấy tên chợ vì đó là công trình nổi bật nhất trong địa bàn.
Phường Lý Thái Tổ mang tên vị vua đã dời đô về Thăng Long năm 1010. Phường cũ nằm ở bờ đông Hồ Gươm, có phố Lý Thái Tổ chạy qua, và gần đó là vườn hoa có tượng đài nhà vua bên hồ. Đặt tên một phường trung tâm theo người khai sinh kinh đô là cách nhắc lại mốc khởi đầu của Thăng Long ngay giữa lòng thành phố.
Cả hai phường từ tháng 7/2025 đều vào phường Hoàn Kiếm. Chợ Đồng Xuân vì vậy cùng một phường với Hồ Gươm, điều khá hợp lý nếu nhìn theo lịch sử: chợ và hồ là hai cực của khu buôn bán xưa, một cực gần sông, một cực gần thành.
Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo: tên danh nhân theo tên phố
Hai phường Phan Chu Trinh và Trần Hưng Đạo lấy tên theo hai con phố lớn trong khu phố Pháp. Phan Chu Trinh là nhà yêu nước, nhà cải cách đầu thế kỷ 20, chủ trương nâng cao dân trí, mở mang công thương. Trần Hưng Đạo là vị tướng thời Trần, người lãnh đạo kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ 13. Cả hai đều là những nhân vật lịch sử được cả nước biết đến.
Hai con phố này vốn có tên Pháp trước khi được đặt tên Việt. Việc đổi tên đường phố từ tiếng Pháp sang tên danh nhân Việt diễn ra trong thế kỷ 20, chủ yếu ở khu phía nam hồ, nơi người Pháp đặt nhiều tên theo nhân vật của họ. Khi lập phường, chính quyền chọn tên phố chính làm tên phường, nên tên danh nhân đi vào tên đơn vị hành chính.
Từ tháng 7/2025, cả hai phường cũ đều vào phường Cửa Nam. Phố Phan Chu Trinh và phố Trần Hưng Đạo vẫn giữ tên, nên trong địa chỉ hằng ngày bạn vẫn gặp hai cái tên này, chỉ khác là chúng đứng ở vị trí tên phố chứ không còn là tên phường.
Chương Dương và Phúc Tân: hai phường ven sông
Phường Chương Dương mang tên trận Chương Dương năm 1285, khi quân nhà Trần do Trần Quang Khải chỉ huy đánh thắng quân Nguyên ở bến Chương Dương, mở đường giải phóng Thăng Long. Cần lưu ý: theo nhiều nhà nghiên cứu, bến Chương Dương của trận đánh ấy nằm ở phía nam, xuôi theo sông Hồng, không phải trong địa bàn phường. Tên phường là tên kỷ niệm, giống như cầu Chương Dương bắc qua sông gần đó cũng mang tên trận đánh.
Phường Phúc Tân nằm ở phía bắc Chương Dương, cũng ở dải ven sông ngoài đê. Tên Phúc Tân gắn với một địa danh cũ ven sông của vùng này; chi tiết về làng hay phường gốc mang tên ấy các tài liệu phổ thông ít nhắc, nên bài không đi sâu. Đây là vùng có đời sống khác hẳn phố cổ: nhiều nhà ở tự phát qua các thời kỳ, chợ nhỏ, xưởng, bãi, và chịu ảnh hưởng của mùa nước sông Hồng.
Từ tháng 7/2025, cả hai phường đều vào phường Hồng Hà, một phường chạy dọc bờ sông. Đây là thay đổi lớn nhất về mặt cảm nhận: hai phường từng thuộc quận trung tâm nay chung đơn vị với các khu ven sông của những quận cũ khác.
Bảng tra nhanh 18 phường cũ
Bảng gom lại nguồn gốc tên và nơi chuyển đến của từng phường để bạn tra khi đọc giấy tờ:
| Phường cũ | Nguồn gốc tên | Nay thuộc |
|---|---|---|
| Hàng Bạc, Hàng Bồ, Hàng Buồm, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Mã, Hàng Trống | Phố nghề, mặt hàng | Phường Hoàn Kiếm |
| Đồng Xuân | Tên chợ | Phường Hoàn Kiếm |
| Lý Thái Tổ | Tên vua dời đô | Phường Hoàn Kiếm |
| Cửa Đông | Cửa thành thời Nguyễn | Phường Hoàn Kiếm và một phần phường Ba Đình |
| Hàng Bông | Phố nghề, mặt hàng | Phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam |
| Tràng Tiền | Xưởng đúc tiền thời Nguyễn | Phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam |
| Cửa Nam | Cửa thành thời Nguyễn | Phường Cửa Nam |
| Hàng Bài | Nhiều cách giải thích | Phường Cửa Nam |
| Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo | Danh nhân | Phường Cửa Nam |
| Chương Dương | Trận đánh năm 1285 | Phường Hồng Hà |
| Phúc Tân | Địa danh cũ ven sông | Phường Hồng Hà |
Khi viết về lịch sử một con phố, bạn nên phân biệt tên phố với tên phường: phường Hàng Bạc cũ không chỉ có phố Hàng Bạc mà gồm nhiều phố quanh đó. Tên phường là tên đại diện, không phải ranh giới của một con phố.
Giữ tên phường cũ trong ký ức địa phương
Khi một đơn vị hành chính biến mất, cái mất đi trước tiên là con dấu và trụ sở, còn cái mất chậm nhất là tên gọi trong đời sống. Người phố cổ vẫn nói "nhà ở phường Hàng Đào cũ", "con học trường bên Tràng Tiền", "chợ dưới Phúc Tân". Những cách nói ấy giúp định vị nhanh hơn tên phường mới, vì phường mới rộng, còn tên cũ nhỏ và quen.
Tên phường cũ còn nằm trong nhiều nơi mà bạn ít để ý: tên các tổ dân phố, tên trường học, tên nhà văn hóa, tên chi hội, tên câu lạc bộ thể thao người cao tuổi. Một số tên có thể được giữ, một số sẽ đổi dần theo cách tổ chức mới. Ghi lại những cái tên ấy, cùng ảnh chụp trụ sở phường cũ, là việc nhỏ nhưng có ích cho người làm lịch sử địa phương sau này.
Nếu gia đình bạn có giấy tờ, ảnh, thư từ ghi địa chỉ theo phường cũ, hãy giữ lại. Mười tám cái tên ấy là một lớp lịch sử của vùng Hoàn Kiếm, nối tiếp lớp tên phường thời Lê, tên tổng thời Nguyễn và tên phố thời Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Tràng Tiền nghĩa là gì?
Tràng Tiền nghĩa là xưởng đúc tiền. Thời Nguyễn, ở khu vực này có xưởng đúc tiền của triều đình, nên phố được gọi như vậy. Thời Pháp phố mang tên Paul Bert, sau đó trở lại tên Tràng Tiền. Phường cũ Tràng Tiền nay được chia cho phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam.
Phường Chương Dương có phải nơi diễn ra trận Chương Dương năm 1285 không?
Không hẳn. Tên phường là tên kỷ niệm trận đánh. Theo nhiều nhà nghiên cứu, bến Chương Dương nơi diễn ra trận đánh nằm ở phía nam, xuôi theo sông Hồng, ngoài địa bàn phường. Cầu Chương Dương gần đó cũng mang tên theo trận đánh ấy.
Phường nào của quận Hoàn Kiếm cũ bị chia cho nhiều phường mới?
Có ba phường bị chia: Hàng Bông và Tràng Tiền chia cho phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam; Cửa Đông chia cho phường Hoàn Kiếm và phường Ba Đình. Địa chỉ ở ba phường cũ này nên tra theo số nhà và tên phố cụ thể.
Vì sao nhiều phường cũ trùng tên với phố?
Khi lập phường hành chính, chính quyền thường lấy tên con phố chính hoặc công trình nổi bật nhất trong địa bàn để đặt tên phường. Vì vậy phường Hàng Bạc có phố Hàng Bạc, phường Đồng Xuân có chợ Đồng Xuân, nhưng mỗi phường gồm nhiều phố chứ không chỉ một.
Tên phường cũ có còn dùng trong địa chỉ không?
Trong địa chỉ chính thức từ 1/7/2025, bạn ghi tên phường mới. Tên phường cũ vẫn xuất hiện trong giấy tờ cấp trước đó và trong cách nói hằng ngày. Nhiều tên cũ trùng tên phố nên vẫn có mặt trong địa chỉ, nhưng ở vị trí tên phố.