Phần lớn phố ở vùng Hoàn Kiếm đã qua ít nhất hai, có khi ba lớp tên: tên nôm do dân gọi theo mặt hàng hay công trình, tên tiếng Pháp do chính quyền thuộc địa đặt từ cuối thế kỷ 19, rồi tên tiếng Việt, nhiều phố mang tên danh nhân, từ giữa thế kỷ 20 trở đi. Khu phố cổ giữ được nhiều tên nôm nhất; khu phố Pháp phía nam hồ thì gần như toàn bộ đã đổi sang tên danh nhân.
Biết các lớp tên này giúp bạn đọc ảnh cũ, bưu thiếp, sách báo thời Pháp, hiểu vì sao người già gọi một con phố bằng tên lạ, và tự lần ra tên cũ của một địa chỉ. Bài đi qua từng lớp, nêu vài ví dụ chắc chắn, và hướng dẫn cách tra khi bạn muốn biết một phố cụ thể từng có tên gì.
Lớp thứ nhất: tên nôm do người dân đặt
Trước khi có biển tên phố, người dân gọi đường theo thứ dễ nhận nhất: mặt hàng bán trên đường (Hàng Đường, Hàng Muối, Hàng Chiếu), công trình nổi bật (Cầu Gỗ), cổng ô hay cửa thành gần đó, đền chùa. Cách gọi này sinh ra một cách tự nhiên, không ai ký quyết định, và có khi một con đường có hai ba tên tùy người gọi.
Tên nôm có ưu điểm là nói được công năng: nghe "Hàng Thiếc" là biết phố của thợ gò thiếc, nghe "Hàng Chiếu" là biết phố bán chiếu. Nhược điểm là khi mặt hàng thay đổi, tên trở nên lạc nghĩa; nhiều phố "Hàng" hôm nay bán thứ hoàn toàn khác với tên gọi. Tuy vậy, người Hà Nội vẫn giữ tên cũ, vì tên đã gắn với ký ức và với địa chỉ của hàng nghìn gia đình.
Lớp tên nôm còn đậm nhất ở khu phố cổ phía bắc hồ. Ở đây, nhiều phố được giữ nguyên tên qua cả thời Pháp lẫn sau này, chỉ được viết lại chính thức trên biển và trong giấy tờ. Đó là lý do khu phố cổ hôm nay vẫn có cả một mạng tên "Hàng" mà không đô thị Việt Nam nào khác có được với mật độ như vậy.
Lớp thứ hai: tên Pháp, dịch nghĩa hoặc đặt theo nhân vật
Từ cuối thế kỷ 19, chính quyền thuộc địa đặt tên chính thức cho đường phố Hà Nội bằng tiếng Pháp, kèm đánh số nhà. Có hai kiểu đặt tên. Kiểu thứ nhất là dịch nghĩa tên nôm sang tiếng Pháp, thường gặp ở khu phố cổ: phố bán lụa, phố bán gai, phố bán bông được gọi bằng những chữ tiếng Pháp mang nghĩa tương ứng. Người dân Việt vẫn tiếp tục gọi tên nôm, còn tên Pháp chủ yếu dùng trên giấy tờ và bản đồ.
Kiểu thứ hai là đặt tên theo nhân vật, địa danh của Pháp, phổ biến ở khu phía nam hồ, nơi đường mới được mở. Ví dụ chắc chắn và hay được nhắc là phố Tràng Tiền thời Pháp mang tên Paul Bert, theo tên một quan chức cao cấp người Pháp từng đứng đầu bộ máy cai trị ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ, mất tại Hà Nội năm 1886. Nhiều đại lộ, phố lớn quanh hồ cũng mang tên sĩ quan, quan chức, nhà khoa học Pháp.
Khi đọc bưu thiếp, ảnh cũ hay sách thời Pháp, bạn sẽ gặp những tên này. Đừng nghĩ đó là phố đã mất; phần lớn chỉ là phố quen thuộc dưới tên cũ. Muốn đối chiếu, bạn có thể tìm các bản đồ Hà Nội thời Pháp được thư viện và nhà nghiên cứu công bố, đặt cạnh bản đồ hiện nay và so theo hình dạng đường.
Lớp thứ ba: đổi sang tên Việt và tên danh nhân
Giữa thế kỷ 20, các tên phố tiếng Pháp lần lượt được đổi sang tên tiếng Việt. Có những đợt đổi tên lớn vào năm 1945 và sau năm 1954, kèm nhiều lần điều chỉnh nhỏ về sau. Với khu phố cổ, việc đổi tên phần lớn chỉ là trả lại tên nôm vốn có. Với khu phía nam hồ, nơi trước đó không có tên nôm rõ ràng, các phố được đặt theo tên danh nhân, anh hùng dân tộc, nhà văn hóa, sự kiện lịch sử.
Đó là lý do khu phố Pháp hôm nay đầy những cái tên như Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Ngô Quyền, Phan Chu Trinh, Quang Trung. Nhiều tên được chọn theo các thời kỳ lịch sử khác nhau, từ thời dựng nước đến thời cận đại. Một số phố trong khu phố cổ cũng được đặt tên danh nhân, thường là những phố mới mở hoặc phố trước đó mang tên Pháp theo nhân vật.
Việc đặt và đổi tên đường phố hiện nay do Hội đồng nhân dân thành phố quyết định theo quy trình, có hội đồng tư vấn, lấy ý kiến. Tên mới thường dành cho đường mới mở; việc đổi tên một phố đã quen thuộc ít khi xảy ra, vì nó ảnh hưởng đến giấy tờ của rất nhiều người.
Ba lớp tên và nơi bạn sẽ gặp chúng
Bảng dưới gom ba lớp tên, mức độ còn lại ở hai khu, và nguồn tư liệu thường gặp:
| Lớp tên | Thời gian chính | Khu phố cổ | Khu phố Pháp | Gặp ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Tên nôm theo mặt hàng, công trình | Trước cuối thế kỷ 19, nhiều tên còn đến nay | Còn đậm, phần lớn phố | Hiếm | Ca dao, lời kể, biển phố hiện nay |
| Tên Pháp dịch nghĩa | Cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 | Có, nhưng dân ít dùng | Ít | Bản đồ, bưu thiếp, giấy tờ nhà đất thời Pháp |
| Tên Pháp theo nhân vật | Cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 | Ít | Phổ biến | Ảnh cũ, sách du lịch thời Pháp |
| Tên danh nhân Việt | Từ giữa thế kỷ 20 | Một số phố | Gần như toàn bộ | Biển phố, địa chỉ hiện nay |
Một con phố có thể nhảy cóc giữa các lớp: có phố giữ tên nôm qua mọi thời, có phố mang tên Pháp rồi nhận tên danh nhân, có phố được mở hẳn trong thế kỷ 20 nên chỉ có một tên.
Tự tra tên cũ của một con phố
Muốn biết một phố ở vùng Hoàn Kiếm từng mang tên gì, bạn có thể đi theo trình tự này:
- Ghi lại tên hiện nay và vị trí, hai đầu phố nối với phố nào.
- Tìm sách về tên phố Hà Nội do các nhà nghiên cứu, nhà xuất bản uy tín biên soạn; nhiều sách có mục từ cho từng phố kèm tên cũ và nguồn gốc tên.
- Đối chiếu với bản đồ Hà Nội thời Pháp được thư viện công bố, so theo hình dạng đường, vì tên có thể khác hẳn.
- Hỏi người cao tuổi trong phố, nhất là người đã sống từ trước những năm 1950; họ có thể nhớ cả tên Pháp lẫn những cách gọi dân gian chưa từng lên giấy.
- Ghi chép cẩn thận nguồn của từng thông tin, phân biệt điều sách viết với điều người kể, vì trí nhớ dễ nhầm giữa các phố gần nhau.
Cách làm này cũng hữu ích khi bạn đọc giấy tờ nhà đất cũ của gia đình, nơi địa chỉ có thể ghi theo tên phố thời Pháp kèm số nhà khác với số hiện nay.
Tên ngõ, ngách: lớp tên nhỏ nhất ít ai để ý
Bên dưới tên phố còn một lớp tên nhỏ hơn: tên ngõ và ngách. Ở Hà Nội, ngõ thường được gọi theo số nhà ở đầu ngõ, ví dụ ngõ mở cạnh nhà số 12 của một phố thì gọi là ngõ 12 phố ấy; ngách là lối rẽ từ ngõ, cũng đánh số theo cách tương tự. Địa chỉ đầy đủ vì vậy có thể dài bốn tầng: số nhà, ngách, ngõ, phố. Cách đánh số này giúp tìm đường nhưng không cho biết gì về lịch sử.
Trong khu phố cổ và vùng lân cận, một số ngõ còn giữ tên riêng có từ trước, như ngõ Tạm Thương bên phố Hàng Bông. Những tên ngõ như vậy thường gắn với một công trình, một nghề hay một câu chuyện cũ của khu dân cư, và là manh mối quý nếu bạn tìm hiểu lịch sử một góc phố. Nhiều ngõ khác chỉ có số, tên cũ chỉ còn trong trí nhớ của người già.
Phố cổ còn có kiểu lối đi đặc biệt: những ngõ rất hẹp chạy xuyên qua lòng một dãy nhà, nối hai phố song song, hoặc những lối vào chung dẫn tới nhiều hộ phía sau một mặt tiền. Người ngoài nhìn từ phố có thể không nhận ra đó là một ngõ. Khi tìm một địa chỉ có chữ "ngõ" trong phố cổ, bạn nên để ý những khe cửa hẹp giữa hai cửa hàng, vì đó có khi chính là lối vào bạn cần tìm.
Những chuyện thú vị và dễ nhầm quanh tên phố
Tên phố không phải lúc nào cũng phản ánh đúng mặt hàng xưa. Có những tên được giải thích theo nhiều cách, và mỗi người kể một phiên bản. Khi đọc một lời giải thích, nên xem nó có nêu nguồn hay chỉ là "nghe nói". Bài viết, video giới thiệu phố cổ đôi khi chọn cách giải thích hấp dẫn nhất chứ không phải cách có căn cứ nhất.
Một chuyện dễ nhầm khác là các phố cùng gốc tên. Hà Nội có những cặp phố mà tên chỉ khác nhau một chữ, hoặc mang tên theo cùng một nhân vật nhưng ở hai khu khác nhau. Khi gửi thư, gọi xe hay hẹn gặp, hãy kèm thêm phường hoặc một điểm mốc để tránh đi nhầm. Ngoài ra, một số phố ngắn trong phố cổ có tên gần giống tên ngõ lớn, người lạ dễ lẫn.
Cuối cùng, việc sắp xếp phường năm 2025 không làm đổi tên phố. Tên phố, số nhà vẫn giữ nguyên; chỉ tên phường và việc bỏ cấp quận thay đổi. Điều này giúp đời sống hằng ngày ít xáo trộn, và cũng nhắc rằng trong vùng Hoàn Kiếm, tên phố là lớp tên bền nhất, bền hơn mọi đơn vị hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Phố Tràng Tiền thời Pháp tên là gì?
Thời Pháp, phố Tràng Tiền mang tên Paul Bert, theo tên một quan chức cao cấp người Pháp đứng đầu bộ máy cai trị Trung Kỳ và Bắc Kỳ, mất tại Hà Nội năm 1886. Đây là phố buôn bán sang trọng của khu người Âu thời ấy. Sau này phố trở lại tên Tràng Tiền, gắn với xưởng đúc tiền thời Nguyễn.
Vì sao khu phố cổ giữ được nhiều tên nôm còn khu phía nam hồ thì không?
Khu phố cổ đã có tên nôm từ lâu, người dân vẫn dùng suốt thời Pháp, nên khi đổi tên chỉ cần trả lại tên cũ. Khu phía nam hồ phần lớn là đường mới mở thời Pháp, không có tên nôm quen thuộc, nên được đặt tên danh nhân Việt.
Ai quyết định đặt tên, đổi tên đường phố ở Hà Nội?
Việc đặt và đổi tên đường phố do Hội đồng nhân dân thành phố quyết định theo quy trình, có tham vấn hội đồng chuyên môn và lấy ý kiến. Tên mới thường dành cho đường mới. Đổi tên phố đã quen ít khi xảy ra vì ảnh hưởng giấy tờ của nhiều người.
Sắp xếp phường năm 2025 có làm đổi tên phố không?
Không. Việc sắp xếp chỉ thay đổi đơn vị hành chính, bỏ cấp quận và gộp phường. Tên phố và số nhà giữ nguyên. Địa chỉ mới chỉ khác ở phần tên phường và không còn ghi quận.
Có thể tìm tên phố thời Pháp ở đâu?
Bạn có thể tìm trong các sách về tên phố Hà Nội, các bản đồ thời Pháp mà thư viện và nhà nghiên cứu đã công bố, bưu thiếp và ảnh cũ. Khi đối chiếu, hãy so theo hình dạng và vị trí đường, vì tên Pháp thường không giống tên hiện nay.