Tết Nguyên đán ở vùng Hoàn Kiếm có ba hình ảnh nổi bật: chợ hoa Hàng Lược những ngày cuối năm, phố cổ bày bán đồ Tết, và đêm giao thừa bên Hồ Gươm, tiếp theo là những ngày đầu năm người dân đi lễ ở đền chùa trong phố. Đây là dịp phố cổ vừa đông vui nhất vừa yên tĩnh nhất trong năm: náo nhiệt trước Tết, rồi vắng lặng mấy ngày đầu năm khi cửa hàng đóng cửa.
Bài này đi theo trình tự thời gian từ ngày ông Công ông Táo đến những ngày đầu xuân, kể các phong tục và sinh hoạt của người phố cổ, những điểm nên đến và những điều cần biết. Phần an toàn khi đông người ở hồ đêm giao thừa đã có bài riêng trong mục điểm đến; ở đây tập trung vào phong tục và văn hoá.
Ngày ông Công ông Táo và những ngày dọn Tết
Mùng 23 tháng Chạp âm lịch là ngày các gia đình làm lễ tiễn ông Công ông Táo, theo phong tục được xem như khởi đầu của mùa Tết. Ở Hà Nội, nhiều gia đình mua cá chép sống làm lễ rồi thả ra sông, hồ. Hồ Gươm và các hồ trong thành phố những ngày này có nhiều người đến thả cá; chính quyền và các nhóm tình nguyện thường nhắc người dân không ném túi nylon, đồ cúng xuống hồ để giữ nước sạch.
Sau ngày ông Táo, các gia đình phố cổ bắt đầu dọn nhà, lau bàn thờ, sửa sang mặt tiền. Phố cổ những ngày này có không khí đặc biệt: cửa hàng bày đồ Tết ra vỉa hè, người mua kẻ bán tấp nập, xe đạp chở cành đào, cây quất len lỏi trong phố.
Các phố như Hàng Mã bán đồ trang trí đỏ vàng, câu đối, đèn lồng; Hàng Đường, Hàng Buồm bán mứt, bánh kẹo, ô mai; Hàng Bồ, Hàng Thiếc có hàng khô, đồ dùng. Đi một vòng phố cổ trong tuần cuối năm là cách tốt nhất để cảm nhận Tết Hà Nội theo lối truyền thống.
Với người lớn tuổi trong phố, mùa này cũng là mùa gói bánh chưng, làm giò, kho cá, những món cỗ Tết theo nếp cũ. Dù nhiều gia đình đã mua sẵn, không ít nhà phố cổ vẫn giữ việc tự làm như một cách sum họp.
Chợ hoa Hàng Lược
Chợ hoa Hàng Lược là chợ hoa Tết lâu đời của Hà Nội, họp trên phố Hàng Lược và các phố lân cận ở phía bắc phố cổ, gần chợ Đồng Xuân. Những ngày cuối năm, phố biến thành một rừng hoa: đào cành, đào thế, quất, mai, cúc, lay ơn, thuỷ tiên, cùng nhiều loại hoa mới.
Phần lớn đào, quất ở chợ đến từ các vùng trồng hoa ven đô như Nhật Tân, Quảng An, Tứ Liên ven hồ Tây, và nhiều nơi khác. Người bán đứng trên vỉa hè, xe chở hoa đỗ dọc phố, người mua chọn từng cành, mặc cả, nhờ chở về nhà. Không khí chợ đông nhất vào những ngày 27 đến 30 tháng Chạp.
Với người Hà Nội, đi chợ hoa Hàng Lược không chỉ để mua hoa mà để "đi Tết": ngắm, hít thở không khí, chụp ảnh. Nhiều gia đình đưa con đi chợ hoa như một nếp quen mỗi năm.
Chợ hoa Tết hoạt động theo kế hoạch của chính quyền phường từng năm, có thể thay đổi phạm vi, thời gian. Nên xem thông báo của phường Hoàn Kiếm trước khi đi. Khi mua hoa, hãy hỏi kỹ cách chăm để hoa giữ được qua Tết; bài không nêu giá vì giá thay đổi theo năm và theo loại.
Đêm giao thừa bên Hồ Gươm
Hồ Gươm là điểm hẹn. Đêm 30 Tết, nhiều người Hà Nội và khách xa đổ về Hồ Gươm để đón giao thừa. Khu vực quanh hồ những năm có tổ chức thường là một điểm bắn pháo hoa, cùng các chương trình nghệ thuật ở quảng trường. Việc có bắn pháo hoa hay không và ở điểm nào do thành phố quyết định từng năm.
Đông nhất trong năm. Những giờ trước và sau giao thừa, khu vực hồ có thể chật kín người. Giao thông quanh hồ được phân luồng, xe máy khó vào gần. Phần lớn người dân đi bộ từ các phố xung quanh.
Hái lộc, xin chữ. Theo nếp xưa, sau giao thừa nhiều người đi lễ đền chùa và hái một cành lộc mang về, tượng trưng cho may mắn đầu năm. Ngày nay, tục hái lộc bằng cách bẻ cành cây ở di tích được khuyến khích thay bằng nhận cành lộc do di tích chuẩn bị, để bảo vệ cây xanh.
Về nhà cúng giao thừa. Với các gia đình phố cổ, lễ cúng giao thừa ở nhà vẫn là nghi thức quan trọng nhất. Nhiều người ra hồ xem pháo hoa rồi vội về nhà trước hoặc sau giờ giao thừa để cùng gia đình làm lễ.
Những ngày đầu năm: phố cổ yên tĩnh và lễ đầu năm
Sáng mùng một Tết, phố cổ yên tĩnh lạ thường. Phần lớn cửa hàng đóng cửa, nhà nhà ở trong, chỉ có tiếng pháo giấy, tiếng chúc Tết. Đây là lúc hiếm hoi người ta thấy được dáng nhà, mặt phố mà không bị biển hiệu, hàng hoá, xe cộ che lấp. Với người thích chụp ảnh kiến trúc, sáng mùng một là thời điểm quý.
Từ mùng một đến mùng ba, các gia đình đi chúc Tết họ hàng, thầy cô, bạn bè; đi lễ ở đền, chùa trong phố như đền Ngọc Sơn, đền Bạch Mã, chùa Bà Đá, chùa Quán Sứ. Những nơi này rất đông, nhất là sáng mùng một. Một số di tích có ông đồ cho chữ, hoặc tổ chức trưng bày, biểu diễn dịp Tết.
Từ khoảng mùng bốn, mùng năm, cửa hàng mở lại dần, phố trở về nhịp thường. Nhiều cửa hàng phố cổ có lệ chọn ngày đẹp để mở hàng, khai trương đầu năm.
Nếu bạn đến Hoàn Kiếm dịp Tết, nên biết rằng mấy ngày đầu năm nhiều quán ăn, cửa hàng đóng cửa; hãy chuẩn bị trước và chọn những nơi được thông báo có mở. Cũng là dịp để đi bộ thong thả trong phố vắng, điều không thể làm vào ngày thường.
Lịch Tết ở Hoàn Kiếm theo từng mốc
Bảng sau tóm tắt các mốc chính và sinh hoạt thường thấy. Thời gian cụ thể của các chương trình do thành phố, phường tổ chức thay đổi từng năm:
| Mốc (âm lịch) | Sinh hoạt thường thấy | Gợi ý |
|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Lễ ông Công ông Táo, thả cá chép | Thả cá đúng chỗ, không ném túi nylon xuống hồ |
| 24 – 29 tháng Chạp | Phố cổ bán đồ Tết, chợ hoa Hàng Lược | Đi buổi sáng ngày thường để tránh đông |
| 30 Tết, đêm giao thừa | Đón giao thừa ở hồ, cúng giao thừa ở nhà | Đi bộ từ xa, hẹn điểm gặp |
| Mùng 1 – mùng 3 | Chúc Tết, đi lễ đền chùa, phố vắng | Mặc kín đáo khi đi lễ, chuẩn bị đồ ăn trước |
| Mùng 4 trở đi | Cửa hàng mở lại, phố trở lại nhịp thường | Hỏi trước nếu cần dịch vụ cụ thể |
Các mốc trên là chung cho người Hà Nội, không riêng vùng Hoàn Kiếm. Điểm riêng của Hoàn Kiếm là nhiều sinh hoạt tập trung ở đây: chợ hoa, hồ, đền chùa trung tâm, nên mật độ người cao hơn hẳn các khu khác.
Câu đối, thư pháp và đồ trang trí Tết trong phố
Câu đối đỏ là một phần không thể thiếu của Tết xưa. Người Hà Nội xưa treo câu đối chữ Hán hoặc chữ Nôm ở cửa, ở bàn thờ; câu đối được nhờ các nhà nho, ông đồ viết. Ngày nay, câu đối in sẵn bán đầy phố Hàng Mã, bên cạnh những bức thư pháp chữ quốc ngữ do các nhà thư pháp viết tại chỗ ở một số điểm trong thành phố dịp Tết.
Đồ trang trí Tết ở phố cổ đa dạng: đèn lồng đỏ, phong bao lì xì, dây treo hình con giáp của năm, hoa giả, tranh in. Phố Hàng Mã những tuần cuối năm phủ một màu đỏ vàng, không kém gì mùa Trung thu. Một số gia đình phố cổ vẫn treo tranh dân gian, mua từ các nơi bày bán tranh truyền thống, như một cách giữ nét Tết xưa.
Khi mua đồ trang trí, nên chọn đồ bền, dùng lại được nhiều năm thay vì đồ nhựa dùng một lần. Với câu đối và thư pháp, nếu muốn có một tác phẩm viết tay, hãy dành thời gian trò chuyện với người viết về ý nghĩa câu chữ; đó là phần quý nhất của tục xin chữ đầu năm.
Mâm cỗ Tết của nhà phố cổ
Mâm cỗ Tết truyền thống của người Hà Nội nổi tiếng là cầu kỳ, với bốn bát, sáu bát hay tám bát gồm canh măng, bóng bì, miến, mọc, cùng đĩa giò lụa, giò thủ, thịt đông, gà luộc, bánh chưng, xôi gấc, dưa hành. Các gia đình phố cổ lâu đời thường giữ những công thức riêng truyền qua nhiều thế hệ.
Mâm cỗ không chỉ để ăn mà là dịp con cháu tụ họp, người già kể chuyện, giữ nếp nhà. Ở những ngôi nhà ống chật, bữa cỗ Tết có khi phải bày trên tầng gác, mọi người ngồi sát nhau, nhưng chính sự chật chội ấy làm bữa cơm ấm cúng.
Ngày nay, nhiều gia đình trẻ mua sẵn món ăn, giản tiện mâm cỗ. Các cửa hàng ở chợ Đồng Xuân, Hàng Bè và nhiều phố khác bán đủ thực phẩm, đồ khô, giò chả cho Tết. Nếu muốn tìm hiểu mâm cỗ Tết Hà Nội, các bài về ẩm thực phố cổ trên trang có thêm chi tiết.
Giữ nếp Tết giữa phố cổ đổi thay
Phố cổ ngày nay có nhiều cư dân mới, nhiều cửa hàng, khách sạn, và một số gia đình gốc đã chuyển đi nơi khác. Tết vì vậy không còn hoàn toàn như xưa. Nhưng nhiều nếp vẫn còn: mặt tiền treo đèn, cắm đào, bày quất; người già vẫn đi lễ đầu năm; trẻ em vẫn được mừng tuổi, mặc áo mới.
Một số chương trình của di tích, nhà cổ, trung tâm văn hoá trong phố tổ chức trưng bày Tết xưa, hướng dẫn gói bánh chưng, viết thư pháp, giúp người trẻ và khách hiểu thêm phong tục. Lịch các chương trình thay đổi theo năm.
Nếu bạn sống trong phố cổ hoặc đến thăm dịp Tết, cách tốt nhất để cảm nhận Tết Hà Nội là chậm lại: đi chợ hoa một buổi sáng, ngồi uống trà với một gia đình quen, đi bộ trong phố vắng sáng mùng một. Tết ở đây không chỉ là pháo hoa đêm giao thừa mà là cả một mùa với nhịp riêng.
Câu hỏi thường gặp
Chợ hoa Hàng Lược họp từ ngày nào?
Chợ thường họp khoảng một đến hai tuần cuối năm âm lịch, đông nhất từ 27 đến 30 tháng Chạp. Thời gian và phạm vi cụ thể do chính quyền phường quyết định mỗi năm, nên xem thông báo của phường Hoàn Kiếm trước khi đi.
Đêm giao thừa có bắn pháo hoa ở Hồ Gươm không?
Những năm có tổ chức, khu vực Hồ Gươm thường là một trong các điểm bắn pháo hoa của Hà Nội. Việc có bắn hay không và ở điểm nào do thành phố quyết định từng năm, nên cần theo dõi thông báo chính thức gần Tết.
Mùng một Tết phố cổ có quán ăn mở không?
Phần lớn quán ăn, cửa hàng gia đình đóng cửa những ngày đầu năm, nhiều nơi mở lại từ mùng bốn, mùng năm. Một số nhà hàng, khách sạn, cửa hàng tiện lợi vẫn mở. Nên chuẩn bị trước và hỏi chỗ nghỉ về những nơi có mở cửa.
Đầu năm nên đi lễ ở đâu trong vùng Hoàn Kiếm?
Người Hà Nội thường đi lễ đầu năm ở đền Ngọc Sơn, đền Bạch Mã, chùa Bà Đá, chùa Lý Quốc Sư, chùa Quán Sứ và các đình đền trong phố. Những nơi này rất đông sáng mùng một; nên mặc kín đáo, giữ đồ đạc cẩn thận.
Thả cá chép ngày ông Táo ở Hồ Gươm cần lưu ý gì?
Thả cá nhẹ nhàng xuống nước ở chỗ cho phép, mang túi nylon và đồ cúng về bỏ đúng nơi, không ném xuống hồ. Chính quyền và các nhóm tình nguyện thường có người hướng dẫn và thu gom túi ở các điểm thả cá quanh hồ.
Tết có nên đến Hoàn Kiếm du lịch không?
Có, nếu bạn muốn thấy không khí Tết truyền thống: chợ hoa, phố cổ bày đồ Tết, giao thừa bên hồ, phố vắng sáng mùng một. Nhưng cần chuẩn bị vì nhiều dịch vụ đóng cửa đầu năm, một số khu rất đông và giao thông bị phân luồng.