Đứng trên vỉa hè phố cổ, bạn có thể đoán khá chính xác một ngôi nhà thuộc lớp thời gian nào chỉ bằng cách nhìn mái, số tầng, cửa, ban công và trang trí mặt tiền. Khu phố cổ có ít nhất bốn lớp nhà: nhà mái ngói thấp kiểu truyền thống, nhà hai tầng mặt tiền trang trí chịu ảnh hưởng phương Tây từ thời Pháp, nhà đường nét gọn kiểu Art Deco khoảng giữa thế kỷ 20, và nhà bê tông nhiều tầng xây từ cuối thế kỷ 20.
Bài này là một "cẩm nang nhìn mặt tiền": từng lớp nhà có dấu hiệu gì, nên nhìn từ đâu, và những bẫy dễ nhầm khi mặt tiền đã bị sửa. Cấu tạo bên trong nhà ống (gian hàng, sân trong, nhà sau) được viết ở bài riêng; kiến trúc biệt thự, công sở khu phố Pháp phía nam hồ thuộc mục kiến trúc của trang. Các mốc niên đại dưới đây là khoảng, vì một kiểu nhà thường kéo dài qua nhiều thập niên.
Nhìn từ đâu: tầng trên kể chuyện rõ hơn tầng trệt
Sai lầm thường gặp là nhìn ngang tầm mắt. Tầng trệt phố cổ gần như đã bị thay hết: cửa kính, cửa cuốn, biển quảng cáo, quầy hàng che kín mặt tiền cũ. Muốn đọc tuổi nhà, bạn phải ngẩng lên nhìn tầng hai, tầng ba và đường mái, những phần ít bị đụng chạm hơn trong các lần cải tạo để buôn bán.
Chỗ đứng tốt nhất là vỉa hè phía đối diện, lùi lại đủ xa để thấy trọn mặt tiền từ chân lên mái. Buổi sáng sớm, khi cửa hàng chưa mở và chưa có xe đỗ kín vỉa hè, là lúc dễ quan sát nhất. Ánh sáng xiên buổi sáng hoặc chiều muộn cũng làm nổi các gờ chỉ, phù điêu trên mặt tường, những thứ gần như biến mất dưới nắng trưa.
Nên quan sát theo trình tự: đường mái và số tầng trước, rồi cửa sổ và ban công tầng trên, rồi các chi tiết trang trí, cuối cùng mới đến tầng trệt. Ghi nhận cả những dấu hiệu chắp vá như một tầng xây thêm khác màu, khác cửa sổ với tầng dưới. Chính những vết chắp vá ấy cho biết ngôi nhà đã sống qua bao nhiêu lần đổi thay.
Lớp nhà mái ngói truyền thống
Đây là lớp nhà cũ nhất còn thấy được trong phố. Nhà thường thấp, một tầng hoặc một tầng có gác lửng, mái ngói dốc chạy song song với mặt phố, hai đầu hồi tường gạch nhô cao hơn mái để ngăn cháy lan sang nhà bên. Mặt tiền tầng dưới xưa là hệ cửa gỗ ghép nhiều cánh, tháo ra được, gọi là cửa bức bàn; tầng gác có ô cửa sổ nhỏ, có khi là ô thoáng bằng gỗ hoặc gạch.
Mái ngói của những nhà này thường là ngói ta, viên nhỏ, xếp lớp, lâu năm phủ rêu, có chỗ được vá bằng ngói mới khác màu. Nhìn từ trên cao, những mái ngói thấp nằm lọt giữa các khối nhà cao là dấu hiệu dễ nhận nhất của lớp nhà này. Nhiều ngôi nhà đã được thay mái tôn, nhưng đường dốc mái và tường hồi vẫn giữ.
Lớp nhà truyền thống phần lớn có tuổi từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, dù không ít căn đã được sửa, dựng lại nhiều lần trên khung cũ. Đây là lớp nhà hiếm nhất và dễ mất nhất, vì thấp, chật, vật liệu nhẹ, xuống cấp nhanh, và chủ nhà thường muốn xây cao lên.
Lớp nhà mặt tiền trang trí thời Pháp
Từ cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, khi đô thị được chỉnh trang và người buôn bán giàu lên, nhiều chủ nhà phố cổ xây lại mặt tiền theo hướng hai tầng, tường gạch trát vữa, có trang trí. Kiểu mặt tiền này giữ nguyên mảnh đất hẹp và cấu trúc nhà ống phía sau, chỉ thay đổi "bộ mặt" quay ra phố.
Dấu hiệu nhận biết gồm: tầng hai có ban công nhô ra với lan can sắt uốn hoặc lan can con tiện; cửa sổ cao, có cửa chớp gỗ lật; gờ chỉ ngang chạy dọc giữa các tầng; mặt tường có phù điêu hoa lá, đầu cột giả, đường viền quanh cửa; đỉnh mặt tiền có tường chắn mái, đôi khi có ô ghi năm xây dựng hoặc chữ trang trí. Nhiều nhà pha trộn nét Âu với nét Á như hoa văn chữ Thọ, dơi, mây bên cạnh các đường gờ cổ điển.
Đây là lớp nhà tạo nên hình ảnh quen thuộc nhất của phố cổ trong ảnh chụp: dãy mặt tiền vàng, xanh, cửa chớp, ban công hoa sắt. Vì mặt tiền thường được trát lại và quét vôi nhiều lần, các chi tiết trang trí bị mờ dần; một số chủ nhà đã khôi phục cẩn thận, một số khác đã đục bỏ để làm biển hiệu.
Lớp nhà đường nét gọn: ảnh hưởng Art Deco
Khoảng những năm 1930 đến giữa thế kỷ 20, một số nhà trong phố cổ được xây hoặc sửa theo phong cách gọn gàng hơn, chịu ảnh hưởng xu hướng Art Deco đang thịnh ở châu Âu và các đô thị thuộc địa. Thay cho phù điêu hoa lá, mặt tiền dùng những mảng khối hình học, đường thẳng đứng, gờ nằm ngang song song, góc bo tròn.
Dấu hiệu dễ thấy là: ban công liền khối bê tông thay vì lan can sắt uốn hoa; ô cửa sổ vuông vức, có khi có ô thoáng hình học; mái bằng hoặc tường chắn mái cao che mái dốc phía sau; những dải gờ ngang nhấn mạnh chiều rộng mặt tiền. Một số nhà có cửa sổ tròn hoặc hình bát giác như điểm nhấn.
Lớp nhà này ít hơn lớp mặt tiền trang trí, nhưng là dấu vết quan trọng của giai đoạn phố cổ bắt đầu dùng bê tông cốt thép. Khi đọc mặt tiền, đừng nhầm những nhà Art Deco với nhà xây mới: nhà Art Deco có tỷ lệ cân đối, chi tiết gờ chỉ được tính toán, vật liệu cũ có dấu thời gian, còn nhà mới thường phẳng, nhiều kính, mặt tiền ốp gạch men hoặc đá.
Những chi tiết nhỏ đáng tìm trên mặt tiền
Ngoài các dấu hiệu lớn về mái và tầng, mặt tiền phố cổ còn nhiều chi tiết nhỏ đáng để mắt tìm. Trên đỉnh một số mặt tiền thời Pháp có ô trang trí ghi năm xây dựng hoặc tên hiệu buôn của chủ nhà, đắp nổi bằng vữa; nhiều ô đã bị sơn phủ hoặc che bởi biển hiệu, nhưng nhìn kỹ vẫn thấy đường viền. Đây là dấu hiệu niên đại đáng tin nhất mà một ngôi nhà tự mang theo.
Lan can sắt ở ban công là một thế giới riêng: có kiểu hoa văn uốn mềm theo dáng cây lá, có kiểu hình học thẳng, có kiểu ghép hình chữ hay biểu tượng may mắn. Những lan can còn nguyên bản thường mảnh, có dấu rèn tay, khác với lan can hàn mới dày và đều. Cửa chớp gỗ cũ có nan dày, bản lề sắt lớn; cửa chớp mới thường bằng nhôm hoặc gỗ ép.
Ở chân tường, đôi khi còn bậc thềm đá cũ, mòn nhẵn vì bao thế hệ bước qua; ở đầu hồi có những lỗ thông gió hình hoa hay hình tròn. Khi bạn bắt đầu để ý những chi tiết này, một con phố tưởng quen thuộc sẽ hiện ra như một cuốn sách mở, mỗi ngôi nhà kể một đoạn của lịch sử phố cổ.
Bảng nhận diện nhanh bốn lớp nhà
Bảng dưới gom các dấu hiệu chính. Một ngôi nhà có thể mang dấu hiệu của hai lớp khi được sửa qua nhiều thời kỳ:
| Lớp nhà | Khoảng thời gian | Mái và số tầng | Cửa, ban công | Trang trí |
|---|---|---|---|---|
| Mái ngói truyền thống | Thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Thấp, một tầng hoặc có gác, mái ngói dốc, tường hồi cao | Cửa bức bàn gỗ, cửa sổ gác nhỏ | Ít, chủ yếu ở bờ nóc, đầu hồi |
| Mặt tiền trang trí thời Pháp | Cuối thế kỷ 19 – khoảng 1930 | Hai tầng, tường chắn mái | Cửa chớp gỗ, ban công lan can sắt uốn | Phù điêu hoa lá, gờ chỉ, pha nét Á |
| Ảnh hưởng Art Deco | Khoảng 1930 – giữa thế kỷ 20 | Hai ba tầng, mái bằng hoặc tường chắn cao | Ban công bê tông liền khối, cửa vuông | Khối hình học, gờ ngang song song |
| Nhà mới | Từ cuối thế kỷ 20 | Nhiều tầng, cao vượt dãy nhà | Cửa kính, khung nhôm, cửa cuốn | Gạch men, đá ốp, ít trang trí |
Bảng là công cụ để quan sát, không phải để định niên đại chính xác. Muốn biết chắc năm xây một ngôi nhà, cần đến hồ sơ nhà đất, ký ức của gia đình chủ nhà hoặc những ô ghi năm còn sót lại trên mặt tiền.
Những bẫy khi đọc mặt tiền
Bẫy thứ nhất là mặt tiền mới gắn vào nhà cũ. Nhiều ngôi nhà có khung và mái cũ phía sau nhưng mặt tiền đã được xây lại phẳng, ốp đá. Nhìn từ phố bạn tưởng nhà mới, nhưng đi vào trong hoặc nhìn từ trên cao thì thấy mái ngói và tường hồi cũ. Ngược lại có nhà xây mới hoàn toàn nhưng làm mặt tiền giả cổ, đắp phù điêu bằng vật liệu mới.
Bẫy thứ hai là các tầng xây thêm. Một ngôi nhà mặt tiền thời Pháp hai tầng có thể đã được nâng thêm một, hai tầng phía trên với vật liệu, cửa sổ khác hẳn. Khi đọc, hãy tách từng tầng ra mà nhìn, đừng đánh giá cả ngôi nhà theo tầng trên cùng.
Bẫy thứ ba là màu sơn. Màu vàng, màu xanh lá cửa chớp thường được coi là "màu phố cổ", nhưng màu sơn đổi theo từng lần sửa, không phải dấu hiệu niên đại. Một ngôi nhà mới sơn vàng không vì thế mà cũ; một ngôi nhà cũ sơn trắng không vì thế mà mới. Hình khối, tỷ lệ và chi tiết kiến trúc mới là thứ đáng tin.
Biến việc đọc mặt tiền thành một cuộc dạo phố
Bạn có thể chọn một con phố như Hàng Bạc, Mã Mây, Hàng Buồm hay Hàng Đào và đi chậm hai bên, đếm xem có bao nhiêu nhà thuộc mỗi lớp. Kết quả thường khiến người ta bất ngờ: lớp nhà mới chiếm phần lớn, nhưng xen giữa vẫn còn những ngôi nhà mái ngói, những mặt tiền trang trí rất đẹp nếu bạn chịu ngẩng lên nhìn.
Với trẻ em, đây là trò chơi quan sát hấp dẫn: tìm ban công hoa sắt, tìm mái ngói phủ rêu, tìm ô ghi năm trên đỉnh mặt tiền. Với người lớn, việc ghi chép và chụp ảnh lại những mặt tiền còn giữ nét cũ là cách góp vào kho tư liệu về phố cổ, vì nhiều ngôi nhà có thể thay đổi chỉ sau vài năm.
Khi chụp ảnh, nên đứng ở vỉa hè đối diện, không chắn lối đi, không chụp vào trong nhà khi chưa xin phép. Nếu gặp chủ nhà đứng trước cửa, một lời khen ngôi nhà đẹp và một câu hỏi "nhà mình xây từ hồi nào" có khi mở ra cả một câu chuyện mà không sách nào ghi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ngôi nhà phố cổ đã bao nhiêu tuổi?
Có thể ước đoán qua mái, số tầng, cửa, ban công và trang trí mặt tiền. Muốn biết chính xác cần hồ sơ nhà đất, ký ức gia đình chủ nhà hoặc ô ghi năm trên mặt tiền nếu còn. Nên nhìn tầng trên vì tầng trệt thường đã bị cải tạo.
Cửa bức bàn là gì?
Cửa bức bàn là hệ cửa gỗ ghép từ nhiều cánh, lắp vào khung theo rãnh, ban ngày tháo ra hết để mở toàn bộ mặt tiền buôn bán, tối lắp lại. Đây là kiểu cửa đặc trưng của nhà truyền thống phố cổ, nay còn rất ít.
Vì sao nhiều nhà phố cổ có tường hồi nhô cao hơn mái?
Tường hồi nhô cao giúp ngăn lửa lan từ mái nhà này sang mái nhà bên trong những dãy nhà sát nhau. Đây là chi tiết đặc trưng của nhà mái ngói truyền thống ở phố cổ, nơi nhà nối nhau thành dãy dài.
Nhà phố cổ sơn màu vàng có phải là nhà cũ không?
Không chắc. Màu sơn thay đổi theo từng lần sửa chữa nên không phải dấu hiệu niên đại. Muốn đoán tuổi nhà, hãy nhìn hình khối, tỷ lệ, mái, ban công, cửa và trang trí. Nhà mới sơn vàng vẫn là nhà mới.
Có được sửa mặt tiền nhà trong phố cổ theo ý mình không?
Việc sửa chữa, thay đổi mặt tiền nhà trong khu phố cổ phải tuân theo quy chế quản lý kiến trúc của khu và xin phép theo quy định. Với nhà có giá trị đặc biệt thì yêu cầu chặt hơn. Nên hỏi cơ quan quản lý và chính quyền phường trước khi làm.