Hồ Gươm ngày nay là một hồ khép kín, không còn thông dòng với sông Hồng hay các hồ khác; nước hồ chủ yếu đến từ mưa và nước ngầm, và màu xanh đặc trưng đến từ tảo và vi sinh vật phát triển trong một hồ nông, ít trao đổi nước. Vì không có dòng chảy tự nhiên, chất lượng nước hồ phụ thuộc rất nhiều vào việc ngăn nước thải, vớt rác và nạo vét bùn đáy.
Người xưa gọi hồ là Lục Thủy, nước xanh, nên màu xanh không phải hiện tượng mới. Nhưng mức độ xanh, độ trong, mùi nước và sức khỏe của cá trong hồ thay đổi theo mùa và theo cách con người đối xử với hồ. Bài này giải thích hồ "sống" như thế nào, những lần làm sạch đã diễn ra, những điều còn tranh luận, và những việc nhỏ mỗi người có thể làm để giữ nước hồ.
Một hồ khép kín giữa phố
Trong lịch sử, vùng hồ từng nối với sông Hồng và các đầm, lạch xung quanh, nước được thay đổi theo mùa lũ. Khi các vùng nước xung quanh bị lấp dần, đặc biệt từ cuối thế kỷ 19, Hồ Gươm trở thành một hồ biệt lập. Bờ hồ được kè, xung quanh là đường và nhà, mặt nước không còn đường thông ra ngoài như trước.
Hồ khép kín nghĩa là mọi thứ rơi xuống hồ đều ở lại trong hồ: lá cây, bụi đường theo nước mưa, rác, thức ăn thừa, xác sinh vật. Chúng lắng xuống đáy thành bùn, phân hủy dần, giải phóng chất dinh dưỡng trở lại nước. Theo thời gian, lớp bùn đáy dày lên, hồ nông dần, và lượng chất dinh dưỡng trong nước tăng.
Để hình dung, bạn có thể so Hồ Gươm với một bể cá lớn không có hệ thống lọc tự nhiên. Muốn nước trong, phải hạn chế những gì đổ vào, lấy bớt bùn ra định kỳ và giữ cân bằng giữa các sinh vật trong hồ. Đó là lý do việc chăm sóc hồ là công việc liên tục, không thể làm một lần là xong.
Vì sao nước hồ có màu xanh
Màu xanh đục của Hồ Gươm chủ yếu đến từ tảo, những sinh vật quang hợp rất nhỏ sống lơ lửng trong nước. Trong nước giàu chất dinh dưỡng, có ánh nắng và nhiệt độ ấm, tảo phát triển mạnh, nhuộm nước thành màu xanh lục. Độ đậm của màu xanh thay đổi theo mùa: mùa hè nóng, nhiều nắng thường xanh đậm hơn; mùa đông lạnh, ít nắng thì nhạt hơn.
Một lượng tảo vừa phải là bình thường và cần thiết, vì tảo là nguồn thức ăn đầu tiên trong chuỗi thức ăn của hồ, đồng thời sản sinh oxy. Vấn đề chỉ xuất hiện khi tảo phát triển quá mức, hiện tượng thường gọi là "nở hoa tảo". Khi đó nước có thể xanh đặc, có váng, có mùi; ban đêm tảo tiêu thụ oxy, có thể làm cá thiếu oxy.
Vì vậy, màu xanh của Hồ Gươm vừa là dấu hiệu tự nhiên, vừa là chỉ báo sức khỏe của hồ. Nước xanh nhạt, không váng, không mùi thường là trạng thái ổn. Nước xanh đặc, có váng hoặc cá nổi đầu nhiều vào sáng sớm là dấu hiệu hồ đang chịu áp lực, cần được theo dõi.
Hồ nông và lớp bùn đáy
Hồ Gươm khá nông so với hình dung của nhiều người; đáy hồ phủ một lớp bùn tích tụ qua nhiều năm. Lớp bùn này chứa chất hữu cơ phân hủy, cặn từ nước mưa, rác lắng và có thể có kim loại, chất ô nhiễm tích lại từ thời trước khi nước thải được kiểm soát. Bùn là kho dự trữ chất dinh dưỡng, liên tục nhả vào nước, nuôi tảo phát triển.
Khi lớp bùn quá dày, hồ mất độ sâu, nước dễ nóng lên vào mùa hè, sinh vật đáy thay đổi, mùi hôi có thể xuất hiện khi bùn bị khuấy động. Nạo vét bùn là cách trực tiếp nhất để "trẻ hóa" hồ, nhưng cũng là việc phức tạp: phải tính cách hút bùn không làm đục cả hồ, nơi chứa bùn sau khi hút, ảnh hưởng đến bờ kè, cây ven hồ và các công trình như tháp Rùa, đền Ngọc Sơn.
Các con số về độ sâu trung bình của hồ, độ dày lớp bùn, khối lượng bùn đã nạo vét được nhiều nguồn nêu khác nhau tùy thời điểm đo. Bài không dẫn con số cụ thể. Điều chắc chắn là việc nạo vét đã được tiến hành nhiều lần trong vài thập niên gần đây và vẫn là một phần của công việc bảo vệ hồ.
Những lần làm sạch hồ
Hồ Gươm đã trải qua nhiều đợt cải tạo, làm sạch qua các thời kỳ. Những việc thường được nhắc đến gồm nạo vét bùn đáy, kè lại bờ, tách các đường cống thoát nước thải khỏi hồ, vớt rác định kỳ, và cải tạo gò Rùa. Đợt chữa trị cho rùa năm 2011 cũng đi kèm những biện pháp cải thiện môi trường hồ như làm sạch một phần đáy và kè gò.
Trong những năm gần đây, thành phố cũng từng thử nghiệm các biện pháp xử lý nước bằng chế phẩm, nhằm giảm tảo và cải thiện độ trong. Những biện pháp như vậy thường gây tranh luận trong giới khoa học và trong dư luận: hiệu quả trong bao lâu, có ảnh hưởng gì đến sinh vật trong hồ, có thay thế được việc giảm nguồn ô nhiễm hay không. Khi đọc tin về các đợt xử lý nước, bạn nên tìm thông tin từ cơ quan quản lý và ý kiến nhà khoa học độc lập.
Điểm chung của các ý kiến chuyên môn là: không có biện pháp nào làm hồ sạch mãi mãi. Muốn giữ nước tốt lâu dài, phải kết hợp chặn nguồn chất bẩn, nạo vét định kỳ, giữ hệ sinh vật cân bằng và theo dõi chất lượng nước thường xuyên.
Trong hồ có những sinh vật gì
Tảo và vi sinh vật. Là nền tảng của hệ sinh thái hồ, tạo màu xanh, sản sinh oxy ban ngày, tiêu thụ oxy ban đêm.
Cá. Hồ có nhiều loài cá nước ngọt, phổ biến là những loài quen thuộc ở ao hồ đồng bằng Bắc Bộ. Bạn dễ thấy đàn cá bơi sát bờ kè khi đứng nhìn xuống. Câu cá trong hồ không được phép, cá giúp ăn tảo, ăn ấu trùng, giữ cân bằng cho hồ.
Rùa nhỏ. Gồm cả những loài do người thả xuống, trong đó có loài ngoại lai. Chúng hay phơi nắng trên kè đá và gò Rùa.
Chim. Một số loài chim sống trên cây ven hồ, kiếm ăn quanh mặt nước, nhất là vào sáng sớm khi phố còn yên.
Thực vật ven bờ. Hàng cây cổ thụ, cỏ và cây bụi ven kè giữ đất, tạo bóng mát, cung cấp nơi trú cho chim và côn trùng. Lá rụng của chúng cũng là một nguồn chất hữu cơ cho hồ.
Khi cá chết hoặc nước có mùi
Thỉnh thoảng, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa đột ngột, nắng nóng kéo dài hoặc sau mưa lớn, người đi hồ có thể thấy cá nổi đầu, cá chết hoặc nước có mùi khác thường. Nguyên nhân thường liên quan đến thiếu oxy trong nước: tảo chết hàng loạt và phân hủy tiêu thụ nhiều oxy, hoặc nước mưa cuốn chất bẩn vào hồ.
Khi gặp hiện tượng này, các đơn vị quản lý thường vớt cá chết, tăng sục khí ở một số điểm, lấy mẫu nước để phân tích nguyên nhân. Người dân nên tránh tự vớt cá chết mang về ăn, không chạm tay trực tiếp vào nước khi nước có màu, mùi lạ, và chờ thông tin chính thức thay vì truyền tin đoán.
Những hiện tượng như vậy là lời nhắc rằng Hồ Gươm, dù được chăm sóc kỹ, vẫn là một hệ sinh thái nhạy cảm. Một đợt nắng nóng hay một trận mưa lớn cũng đủ làm thay đổi cân bằng trong hồ trong vài ngày.
Theo dõi sức khỏe nước hồ: người ta đo những gì
Để biết hồ đang khỏe hay yếu, các đơn vị quản lý và nhà khoa học không chỉ nhìn màu nước mà đo nhiều chỉ số. Quan trọng hàng đầu là lượng oxy hòa tan trong nước, vì cá và nhiều sinh vật cần oxy để sống; oxy thường thấp nhất vào cuối đêm, gần sáng. Tiếp theo là độ trong, đo bằng cách xem một vật chuẩn thả xuống nước còn nhìn thấy đến độ sâu nào.
Các chỉ số khác gồm nhiệt độ, độ pH, hàm lượng các chất dinh dưỡng như nitơ, phốt pho, lượng tảo và thành phần các loài tảo, cùng chất lượng bùn đáy. Khi chất dinh dưỡng cao, tảo dễ nở hoa; khi oxy thấp kéo dài, cá dễ chết. Theo dõi các chỉ số này theo thời gian giúp phát hiện sớm vấn đề trước khi mắt thường thấy được.
Người đi hồ hằng ngày cũng là những "trạm quan sát" có ích. Những người tập thể dục buổi sáng thường là người đầu tiên thấy cá nổi đầu, nước đổi màu, váng lạ. Khi thấy những dấu hiệu ấy, báo cho người trực hoặc chính quyền phường giúp việc xử lý nhanh hơn. Đó là cách cộng đồng tham gia giữ hồ mà không cần kiến thức chuyên môn.
Mỗi người giữ nước hồ bằng những việc nhỏ
Phần lớn chất bẩn đi vào hồ đến từ những hành vi nhỏ, lặp lại hàng nghìn lần mỗi ngày. Vì vậy những việc nhỏ cũng có tác dụng thật:
- Không ném rác, vỏ hộp, ống hút, túi ni lông xuống hồ hay để lại trên bờ, nơi gió và mưa sẽ cuốn xuống nước.
- Không ném đồng xu, đồ cầu may xuống hồ; kim loại và nhựa lắng dưới đáy rất khó vớt.
- Không cho cá ăn bằng bánh mì, đồ ăn thừa; thức ăn dư phân hủy làm tăng chất dinh dưỡng, nuôi tảo.
- Không thả cá, rùa hay bất kỳ sinh vật nào xuống hồ, kể cả với ý tốt.
- Không đổ nước rửa, nước bẩn ra rãnh gần hồ nếu bạn kinh doanh ở các phố ven hồ.
- Báo cho người trực khi thấy cá chết hàng loạt, váng lạ hay nước đổi màu bất thường.
Hồ Gươm là không gian chung của hàng triệu người. Mỗi hành vi nhỏ nhân lên với số người đến hồ mỗi ngày sẽ thành một tác động lớn, theo cả chiều tốt lẫn chiều xấu.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Gươm có thông với sông Hồng không?
Không. Xưa kia vùng hồ từng nối với sông Hồng và các đầm, lạch xung quanh, nhưng các vùng nước ấy bị lấp dần, nhất là từ cuối thế kỷ 19. Ngày nay Hồ Gươm là hồ khép kín, nước chủ yếu từ mưa và nước ngầm.
Vì sao nước Hồ Gươm lúc xanh đậm lúc xanh nhạt?
Màu xanh chủ yếu do tảo. Mùa hè nóng, nhiều nắng, tảo phát triển mạnh nên nước xanh đậm hơn; mùa đông lạnh, ít nắng thì nhạt hơn. Mưa lớn, nạo vét hay xử lý nước cũng làm màu nước thay đổi trong một thời gian.
Có được câu cá ở Hồ Gươm không?
Không được. Câu cá trong hồ không được phép. Cá là một mắt xích của hệ sinh thái hồ, giúp ăn tảo, ấu trùng và giữ cân bằng. Bạn chỉ nên đứng ngắm từ bờ và không cho cá ăn bằng đồ ăn thừa.
Hồ Gươm sâu bao nhiêu?
Hồ khá nông so với hình dung của nhiều người và đáy phủ lớp bùn tích tụ. Các con số về độ sâu khác nhau tùy thời điểm đo và vị trí đo, bài không dẫn con số cụ thể. Điều chắc chắn là bùn đáy làm hồ nông dần, nên cần nạo vét định kỳ.
Thấy cá chết ở Hồ Gươm thì nên làm gì?
Không tự vớt cá mang về, không chạm tay vào nước có màu, mùi lạ. Báo cho người trực khu vực hồ để đơn vị quản lý xử lý. Cá chết thường liên quan đến thiếu oxy khi thời tiết thay đổi đột ngột, nguyên nhân cụ thể cần chờ phân tích mẫu nước.