Phố cổ Hà Nội hôm nay khô ráo, đường nhựa, nhà san sát, nhưng xưa kia nó là một vùng đất thấp có sông Tô Lịch chảy qua, nối với sông Hồng ở phía đông, cùng nhiều đầm ao, lạch nước. Phần lớn các dòng nước ấy bị lấp dần và lấp hẳn từ thời Pháp, nhưng dấu vết vẫn nằm trong tên phố, đường cong của phố, và trong những điểm ngập mỗi khi mưa lớn.
Bài này dẫn bạn đi tìm "mạng nước ngầm" của lịch sử dưới phố cổ: sông Tô Lịch xưa chạy qua đâu, những cây cầu chỉ còn tên, ao hồ đã mất, và vì sao hiểu địa hình cũ giúp bạn hiểu cả chuyện ngập úng hôm nay. Vị trí các dòng nước xưa được nhiều nhà nghiên cứu phục dựng không hoàn toàn trùng nhau, bài ghi rõ chỗ nào là cách hiểu phổ biến.
Sông Tô Lịch xưa chảy qua phố cổ
Sông Tô Lịch là con sông gắn với lịch sử Thăng Long từ rất sớm. Theo cách hiểu phổ biến trong các tài liệu lịch sử đô thị Hà Nội, xưa kia sông Tô Lịch nhận nước từ sông Hồng ở vùng phía đông bắc phố cổ, khoảng khu vực chợ Gạo gần phố Hàng Buồm ngày nay, rồi chảy về phía tây, vòng qua phía bắc kinh thành và đổ xuống phía nam. Đoạn chảy qua phố cổ là đoạn đầu của con sông.
Trên đoạn ấy, sông chạy qua những vùng mà nay là các phố phía bắc phố cổ. Phố Hàng Lược thường được nhắc là con phố hình thành dọc bờ sông Tô Lịch xưa, đường phố cong theo dòng chảy. Thuyền buôn từ sông Hồng có thể theo sông Tô Lịch đi sâu vào trong, đến tận các chợ và phường. Vì vậy phố cổ không chỉ giáp sông Hồng mà còn có một con sông nhỏ chảy xuyên qua.
Qua nhiều thế kỷ, sông Tô Lịch bị bồi lắng, thu hẹp dần. Đến thời Pháp, đoạn chảy qua phố cổ bị lấp để làm đường, xây nhà. Ngày nay sông Tô Lịch mà người Hà Nội biết là một dòng chảy ở phía tây thành phố, không còn liên quan gì đến phố cổ trên mặt đất. Đoạn sông đầu nguồn trong phố cổ chỉ còn trong sách và trong ký ức địa danh.
Những cây cầu chỉ còn tên
Khi có sông và lạch, tất yếu có cầu. Phố cổ còn giữ một số tên gọi gắn với những cây cầu đã mất. Phố Cầu Gỗ ở rìa nam phố cổ, theo cách giải thích phổ biến, mang tên một cây cầu gỗ từng bắc qua một lạch nước trong vùng. Cây cầu không còn, lạch nước cũng không, chỉ còn tên phố.
Chùa Cầu Đông trên phố Hàng Đường là một ví dụ khác. Tên chùa gắn với cây cầu Đông, theo cách hiểu phổ biến là cây cầu bắc qua sông Tô Lịch xưa ở khu vực này. Khu vực quanh cầu từng là nơi họp chợ sầm uất, vì cầu là điểm giao giữa đường thủy và đường bộ. Khi sông bị lấp, cầu mất, nhưng chùa giữ lại cái tên như một lời nhắc.
Những tên gọi như vậy là manh mối quý cho người tìm hiểu lịch sử đô thị. Mỗi khi gặp một địa danh có chữ "cầu" trong phố cổ mà không thấy dòng nước nào, bạn có thể đoán rằng ở đó, hoặc gần đó, từng có nước chảy và người ta từng phải bắc cầu qua.
Đầm, ao và vùng trũng trong phố
Ngoài sông Tô Lịch, vùng phố cổ và quanh hồ xưa có nhiều đầm, ao, vùng trũng. Hồ Gươm ngày nay chỉ là phần còn lại của một vùng nước lớn hơn. Nhiều ao nhỏ nằm sau các dãy nhà, là nơi lấy nước, thả cá, trồng rau muống, đồng thời là chỗ chứa nước mưa tự nhiên của khu dân cư.
Khi dân số đông lên và đất trở nên quý, ao bị lấp dần để làm nhà. Quá trình này diễn ra suốt nhiều thế kỷ nhưng tăng tốc rõ rệt từ cuối thế kỷ 19, khi chính quyền thuộc địa chỉnh trang đô thị, coi ao tù là nguồn bệnh và cản trở mở đường. Đến đầu thế kỷ 20, phần lớn mặt nước trong phố cổ đã biến mất.
Việc lấp ao, lấp sông giúp có đất xây dựng và giảm nơi sinh muỗi, nhưng cũng làm mất đi những "bể chứa" nước mưa tự nhiên. Đất lấp thường yếu hơn đất gốc, nhà xây trên đó dễ lún nứt hơn. Những ảnh hưởng này đến nay vẫn còn trong đời sống phố cổ.
Dấu vết nước xưa còn đọc được trong phố
Bảng dưới gom những loại dấu vết bạn có thể tự quan sát. Vị trí cụ thể của từng dòng nước xưa nên tham khảo thêm tài liệu nghiên cứu:
| Loại dấu vết | Ví dụ trong phố cổ | Cách quan sát |
|---|---|---|
| Tên địa danh có chữ "cầu" | Phố Cầu Gỗ, chùa Cầu Đông | Hỏi xem cây cầu bắc qua dòng nước nào |
| Phố cong bất thường | Phố Hàng Lược | Nhìn đường phố trên bản đồ, so với các phố thẳng xung quanh |
| Tên gắn với bến, chợ ven nước | Khu vực chợ Gạo gần Hàng Buồm | Tìm vị trí so với đê và sông Hồng |
| Điểm trũng, ngập khi mưa | Một số đoạn phố thấp hơn xung quanh | Quan sát sau mưa lớn |
| Nhà lún, nứt | Những dãy nhà trên đất lấp | Để ý tường nghiêng, nền lún so với vỉa hè |
Không phải điểm ngập nào cũng do đất lấp, và không phải phố cong nào cũng do sông cũ. Các dấu vết chỉ có giá trị khi đặt cạnh nhau và cạnh tư liệu lịch sử.
Vì sao phố cổ vẫn ngập khi mưa lớn
Mỗi khi Hà Nội có mưa lớn, một số đoạn phố trong khu phố cổ và quanh hồ lại ngập. Một phần nguyên nhân nằm ở lịch sử địa hình: những vùng xưa là ao, đầm, lòng sông thường thấp hơn, nước mưa tự nhiên dồn về đó. Khi mặt nước bị lấp và bề mặt bị phủ kín bởi nhà, đường, nước mưa không còn chỗ thấm, phải dựa hoàn toàn vào hệ thống cống.
Hệ thống thoát nước phố cổ được xây qua nhiều thời kỳ, có những đoạn cống từ thời Pháp, có đoạn mới cải tạo. Khi mưa vượt quá khả năng tiêu thoát, nước dâng lên mặt đường. Rác, lá cây chặn miệng cống càng làm tình hình tệ hơn. Những trận mưa lớn trong mùa hè là lúc dấu vết của địa hình xưa lộ ra rõ nhất.
Hiểu điều này giúp người dân phố cổ chủ động hơn: biết đoạn phố nào hay ngập để tránh để xe, kê cao đồ ở tầng trệt, không vứt rác xuống cống. Với khách đến chơi vào mùa mưa, nên theo dõi dự báo thời tiết và tránh đi vào những đoạn ngập sâu, vì nắp cống, hố ga có thể bị che khuất dưới nước.
Đất lấp dưới chân nhà: lún, nứt và chuyện xây sửa
Đất hình thành từ việc lấp ao, lấp sông thường là đất mềm, nhiều bùn và chất hữu cơ, sức chịu tải kém hơn đất tự nhiên đã ổn định lâu năm. Nhà phố cổ cũ thường có móng nông, xây bằng gạch, không tính đến chuyện chịu tải lớn. Theo thời gian, nhiều ngôi nhà lún không đều, tường nứt, sàn nghiêng, cửa khó đóng. Những dấu hiệu này đặc biệt rõ ở nhà cũ trên các vùng từng là mặt nước.
Rủi ro tăng lên khi nhà bên cạnh đào móng xây mới, hạ nước ngầm hoặc tăng thêm nhiều tầng. Trong dãy nhà ống sát vách, một công trình đào sâu có thể làm nhà hàng xóm nứt, lún. Đây là nguyên nhân của không ít tranh chấp giữa các hộ phố cổ. Việc khảo sát nền đất, thiết kế móng phù hợp và có biện pháp bảo vệ nhà lân cận khi thi công là yêu cầu cần thiết, không chỉ là thủ tục.
Nếu bạn sống trong một ngôi nhà cũ ở phố cổ và thấy vết nứt mới, tường nghiêng thêm, nên mời người có chuyên môn kiểm tra thay vì tự trát lại. Nếu bạn định sửa, xây lại nhà, hãy tính đến chuyện nền đất và nhà bên cạnh ngay từ đầu, đồng thời tuân thủ quy chế quản lý phố cổ. Lịch sử địa hình dưới chân nhà không nhìn thấy được, nhưng nó ảnh hưởng thật đến sự an toàn của ngôi nhà.
Lấp sông hồ thời Pháp: đổi thay lớn nhất của địa hình
Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 là giai đoạn địa hình vùng Hoàn Kiếm thay đổi mạnh nhất. Chính quyền thuộc địa thực hiện nhiều dự án san lấp ao hồ, lấp đoạn sông Tô Lịch trong phố, nắn thẳng đường, xây cống ngầm. Mục tiêu là tạo đất xây dựng, cải thiện vệ sinh theo quan niệm thời ấy và tổ chức đô thị theo mô hình châu Âu.
Kết quả là bộ mặt phố cổ chuyển từ một vùng phố – nước đan xen sang một khu phố hoàn toàn trên cạn. Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá đây là bước ngoặt: phố cổ mất đi hệ thống nước tự nhiên vốn là nền tảng hình thành nó, đổi lại có đường sá, cống rãnh và đất xây dựng. Hồ Gươm được giữ lại và chỉnh trang thành trung tâm cảnh quan.
Nhìn lại, đây là quyết định có cả được và mất. Khi đọc về những dự án khôi phục mặt nước, làm sạch sông hồ ở Hà Nội hôm nay, bạn sẽ thấy nhiều ý tưởng thực chất là cố gắng trả lại một phần những gì đã mất trong giai đoạn này.
Đi tìm dấu nước xưa: một cách dạo phố khác
Nếu đã đi phố cổ nhiều lần theo các cách quen thuộc, bạn có thể thử một cuộc dạo phố "theo dấu nước". Bắt đầu từ phía đông, gần đê sông Hồng và khu vực chợ Gạo, đi về phía tây theo các phố có dáng cong, ghé chùa Cầu Đông, rồi đi xuống phía nam tới phố Cầu Gỗ và Hồ Gươm. Trên đường, để ý những đoạn phố thấp, những nhà nền lún, những tên gọi có chữ cầu, chợ, bến.
Mang theo một tấm bản đồ phố cổ thời Pháp in lại hoặc trên điện thoại, đặt cạnh bản đồ hiện nay, bạn sẽ thấy hình dạng nhiều con phố trùng khớp với những bờ sông, bờ ao xưa. Cảm giác đứng đúng chỗ mà trăm năm trước là mặt nước khá thú vị, nhất là với trẻ lớn và những người yêu lịch sử.
Cuộc dạo phố này không cần vé, không cần hướng dẫn viên, chỉ cần thời gian và sự tò mò. Nếu gặp người cao tuổi trong phố, một câu hỏi về "hồi xưa chỗ này có ao không" có khi mở ra những câu chuyện mà sách không ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Sông Tô Lịch xưa có chảy qua phố cổ Hà Nội không?
Có. Theo cách hiểu phổ biến, sông Tô Lịch xưa nhận nước từ sông Hồng ở khu vực gần chợ Gạo, phố Hàng Buồm ngày nay, chảy về phía tây qua vùng phía bắc phố cổ. Đoạn này bị bồi lắng và bị lấp hẳn thời Pháp.
Phố Cầu Gỗ có cây cầu gỗ nào không?
Hiện nay không có. Theo cách giải thích phổ biến, tên phố gắn với một cây cầu gỗ từng bắc qua một lạch nước trong vùng. Lạch nước bị lấp, cầu mất, tên còn lại cho phố.
Vì sao chùa trên phố Hàng Đường lại tên là chùa Cầu Đông?
Tên chùa gắn với cây cầu Đông, theo cách hiểu phổ biến là cây cầu bắc qua sông Tô Lịch xưa ở khu vực này. Khu cầu từng là nơi họp chợ đông đúc. Khi sông bị lấp và cầu mất, tên chùa giữ lại ký ức ấy.
Phố cổ ngập khi mưa có liên quan đến ao hồ bị lấp không?
Có một phần liên quan. Những vùng xưa là ao, đầm, lòng sông thường thấp hơn, nước mưa dồn về. Khi mặt nước bị lấp và bề mặt phủ kín, nước phải thoát qua cống; mưa vượt khả năng tiêu thoát thì gây ngập. Rác chặn cống cũng là nguyên nhân.
Có tài liệu nào để xem phố cổ khi còn sông hồ không?
Bạn có thể tìm các bản đồ Hà Nội thời Pháp và các công trình nghiên cứu lịch sử đô thị Hà Nội do thư viện, viện nghiên cứu công bố. Đặt bản đồ cũ cạnh bản đồ hiện nay giúp thấy nhiều phố trùng với bờ sông, bờ ao xưa.