Nhà ống phố cổ Hà Nội là kiểu nhà có mặt tiền rất hẹp, thường chỉ một đến hai gian, nhưng kéo sâu vào trong, có khi thông sang tận phố hoặc ngõ phía sau. Bên trong nhà chia thành nhiều lớp: gian ngoài bán hàng, các gian ở và làm việc, những khoảng sân trong lấy sáng và gió, rồi bếp, khu phụ ở cuối. Hình dáng ấy sinh ra từ một đô thị buôn bán mà nhà nào cũng muốn có mặt ra phố.
Nhiều người đi qua phố cổ chỉ thấy mặt tiền cửa hàng mà không biết phía sau là một chuỗi không gian dài. Bài này giải thích vì sao nhà có hình ống, các lớp không gian vận hành thế nào, những biến đổi của nhà ống qua thế kỷ 20, và cuộc sống nhiều hộ chung một nhà hiện nay. Cách nhìn mặt tiền để đoán tuổi nhà được viết ở một bài riêng.
Vì sao nhà phố cổ hẹp và sâu
Cách giải thích phổ biến nhất là kinh tế: trong một khu buôn bán, mặt tiền ra phố là thứ quý nhất, vì đó là nơi bày hàng, tiếp khách. Khi nhiều gia đình cùng muốn có mặt phố, mảnh đất được chia theo chiều ngang thành những dải hẹp, mỗi nhà một khúc mặt tiền, phần còn lại phải kéo dài vào trong. Kết quả là những dải đất hẹp và rất sâu nằm sát nhau.
Nhiều tài liệu còn nhắc đến cách đánh thuế theo bề rộng mặt tiền trong lịch sử, khiến người ta càng muốn thu hẹp mặt tiền. Đây là cách giải thích được kể rộng rãi; mức độ ảnh hưởng thật sự của thuế so với nhu cầu buôn bán thì khó đo, nên bạn có thể coi cả hai là những yếu tố cùng góp phần.
Ngoài ra, việc chia thừa kế qua nhiều đời cũng làm mảnh đất ngày càng hẹp: một ngôi nhà chia cho các con, mỗi người nhận một phần theo chiều ngang để ai cũng có mặt phố. Qua vài thế hệ, những dải đất vốn đã hẹp lại càng hẹp hơn.
Lớp ngoài cùng: gian hàng
Gian ngoài cùng, quay ra phố, là gian bán hàng hoặc làm nghề. Xưa kia gian này thường có hệ cửa gỗ ghép nhiều cánh, ban ngày tháo ra hết để mở toàn bộ mặt tiền, tối lắp lại. Hàng hóa bày từ trong ra sát mép phố. Chủ nhà ngồi bán ở đây, khách đứng ngoài vỉa hè hoặc bước vào trong.
Phía trên gian hàng thường có gác hoặc tầng hai, dùng để chứa hàng, ở hoặc làm nơi thờ cúng. Ở những ngôi nhà truyền thống, tầng trên thấp, cửa sổ nhỏ, mái ngói dốc. Ở những ngôi nhà xây lại từ thời Pháp trở đi, tầng trên cao hơn, có ban công, cửa sổ lớn.
Gian hàng là phần thay đổi nhiều nhất theo thời gian. Ngày nay nhiều gian hàng phố cổ đã được cải tạo với cửa kính, cửa cuốn, quầy hiện đại, che lấp hẳn cấu trúc gỗ cũ. Nhưng nếu nhìn kỹ phần trần, cột và tầng trên, bạn vẫn có thể thấy dấu vết của cấu trúc nhà truyền thống phía sau lớp vỏ mới.
Sân trong: lá phổi của ngôi nhà
Một ngôi nhà sâu, hai bên giáp tường nhà hàng xóm, không có cửa sổ bên hông, sẽ tối và ngột ngạt nếu không có khoảng hở. Vì vậy nhà ống truyền thống có một hoặc vài khoảng sân trong, không lợp mái, xen giữa các khối nhà. Sân trong đưa ánh sáng và gió xuống tận giữa nhà, thoát nước mưa và là nơi đặt bể nước, chậu cây, nơi giặt giũ, phơi phóng.
Sân trong cũng chia nhà thành các khối có chức năng khác nhau: khối trước để buôn bán, khối giữa để ở và tiếp khách thân, khối sau là bếp và khu phụ. Đi từ phố vào, bạn lần lượt qua tối, sáng, tối, sáng, cảm giác như đi qua nhiều căn nhà nối nhau.
Trong nhiều ngôi nhà hiện nay, sân trong đã bị lợp mái, xây kín để có thêm diện tích, nhất là khi nhiều hộ chung nhau một nhà. Mất sân trong, nhà trở nên tối, ẩm và nóng, phải dùng đèn và quạt cả ban ngày. Những ngôi nhà còn giữ sân trong là nơi tốt nhất để hiểu vì sao người xưa thiết kế như vậy.
Các lớp không gian trong một nhà ống truyền thống
Bảng dưới mô tả trình tự không gian thường gặp. Không phải nhà nào cũng đủ, và độ dài từng phần khác nhau theo từng mảnh đất:
| Thứ tự từ phố vào | Không gian | Chức năng chính | Biến đổi thường gặp ngày nay |
|---|---|---|---|
| 1 | Gian hàng mặt phố | Bán hàng, làm nghề | Cửa kính, cửa cuốn, cho thuê |
| 2 | Gác hoặc tầng trên gian hàng | Kho, chỗ ở, chỗ thờ | Nâng tầng, mở ban công |
| 3 | Sân trong thứ nhất | Lấy sáng, thoáng, bể nước, cây | Bị lợp mái hoặc xây kín |
| 4 | Nhà giữa | Ở, tiếp khách, sinh hoạt gia đình | Chia cho nhiều hộ |
| 5 | Sân trong thứ hai | Giặt giũ, phơi phóng | Thường bị xây thêm |
| 6 | Nhà sau | Bếp, kho, khu vệ sinh | Khu phụ chung của nhiều hộ |
Một số nhà rất sâu có lối thông ra phố hoặc ngõ phía sau, trở thành lối đi tắt của người trong khu. Với nhiều hộ chung một nhà, lối đi dọc theo chiều sâu trở thành hành lang chung, ai cũng phải đi qua.
Từ một gia đình đến nhiều hộ
Xưa kia, mỗi nhà ống thường là nơi ở và làm ăn của một gia đình, có thể nhiều thế hệ. Trong thế kỷ 20, qua nhiều biến động, nhiều ngôi nhà được chia cho nhiều hộ cùng ở. Mỗi hộ nhận một phần: gian ngoài, gác, nhà giữa hoặc nhà sau, dùng chung lối đi, sân và khu phụ. Cảnh nhiều gia đình chen trong một nhà ống trở thành đặc trưng của phố cổ suốt nhiều thập niên.
Sống chung nhiều hộ tạo ra tình làng nghĩa xóm khá đặc biệt, ai cũng biết chuyện nhà ai, nhưng cũng sinh nhiều phiền toái: chật chội, thiếu riêng tư, tranh chấp lối đi, khó sửa chữa vì cần sự đồng ý của nhiều người. Ngôi nhà xuống cấp mà không ai đủ quyền hoặc đủ tiền để sửa toàn bộ.
Vấn đề sở hữu chung, mua bán một phần nhà, đăng ký cư trú trong nhà nhiều hộ là chuyện pháp lý phức tạp, được viết riêng ở mục thủ tục và đời sống của trang. Ở đây chỉ cần hiểu rằng phần lớn sự xuống cấp, cơi nới của nhà phố cổ gắn với hoàn cảnh nhiều hộ chung nhau một ngôi nhà vốn chỉ thiết kế cho một gia đình.
Cơi nới, nâng tầng: nhà ống thay đổi thế nào
Khi gia đình đông lên mà không thể mở rộng theo chiều ngang, người ta xây lên cao và xây kín các khoảng trống. Gác được nâng thành tầng, tầng thêm tầng, sân trong bị lợp, ban công được bịt kín bằng khung sắt, kính. Mỗi lần cơi nới giải quyết một nhu cầu cụ thể nhưng làm ngôi nhà nặng thêm, tối hơn và xa dần hình dáng ban đầu.
Từ cuối thế kỷ 20, nhiều nhà ống được phá đi xây lại hoàn toàn thành nhà nhiều tầng bê tông, mặt tiền mới, dù vẫn giữ mảnh đất hẹp và sâu. Nhìn từ trên cao, khu phố cổ hôm nay là sự pha trộn giữa mái ngói thấp và những khối nhà cao, tạo đường viền mái lô nhô.
Quy chế quản lý phố cổ đặt giới hạn cho việc nâng tầng, thay đổi mặt tiền, nhằm giữ cảnh quan chung. Việc tuân thủ và thực thi quy chế là một bài toán dài, vì nhu cầu chỗ ở và kinh doanh luôn lớn. Đây là lý do những ngôi nhà ống còn nguyên dáng cũ ngày càng hiếm và đáng quý.
Nhà ống và khí hậu Hà Nội
Nhà ống truyền thống được làm ra để sống với khí hậu Hà Nội: mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều; mùa đông lạnh và có những đợt nồm ẩm khiến tường, sàn đọng nước. Sân trong là chìa để xử lý cái nóng, vì khí nóng bốc lên thoát qua khoảng trống, kéo gió từ cửa trước và cửa sau đi qua lòng nhà. Mái ngói, tường gạch dày, trần gỗ giúp giảm nhiệt truyền xuống.
Mùa mưa, nước từ mái đổ vào sân trong rồi theo rãnh thoát ra phố. Bể nước ở sân xưa kia chứa nước mưa dùng sinh hoạt. Mùa nồm, những ngôi nhà còn thông thoáng khô nhanh hơn nhà bị bít kín, vì không khí lưu thông được. Khi sân trong bị lợp và tường hai bên kín, độ ẩm bị giữ lại, nấm mốc dễ phát triển, đồ gỗ nhanh hỏng.
Những người sửa nhà ống theo hướng giữ gìn thường cố gắng khôi phục hoặc giữ lại khoảng thông thoáng ở giữa nhà, dù chỉ là một ô giếng trời nhỏ có mái kính mở được. Bài học từ nhà ống xưa vẫn còn giá trị với những ai đang xây nhà phố hẹp ngày nay: một khoảng trống đúng chỗ đáng giá hơn vài mét vuông sàn thêm.
Xem một ngôi nhà ống được tu bổ
Nếu muốn thấy nhà ống truyền thống vận hành ra sao, bạn có thể tìm đến những ngôi nhà cổ đã được tu bổ và mở cửa cho khách tham quan trong phố cổ, như ngôi nhà ở số 87 phố Mã Mây. Ở đó bạn đi qua đủ các lớp không gian: gian ngoài, sân trong, nhà giữa, gác, khu phụ, với đồ gỗ và cách bài trí gợi lại đời sống một gia đình buôn bán xưa.
Khi tham quan, nên để ý cách ánh sáng thay đổi khi bạn đi từ gian này sang gian khác, cách gió lùa qua sân trong, cách cầu thang gỗ dốc tiết kiệm diện tích. Những chi tiết ấy giải thích được nhiều điều mà ảnh chụp mặt tiền không cho thấy. Giờ mở cửa và quy định tham quan có thể thay đổi, bạn nên kiểm thông tin hiện hành trước khi đến.
Nếu có dịp được mời vào một nhà ống đang có người ở, hãy lịch sự và tôn trọng sự riêng tư của gia đình. Nhiều ngôi nhà vẫn giữ bàn thờ, đồ gỗ, gạch lát cũ, là tài sản tinh thần của cả dòng họ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà phố cổ Hà Nội lại hẹp như vậy?
Vì trong khu buôn bán, mặt tiền ra phố là thứ quý nhất, nhà nào cũng muốn có mặt phố, nên đất bị chia thành những dải hẹp và sâu. Cách đánh thuế theo mặt tiền trong lịch sử và việc chia thừa kế qua nhiều đời cũng được nhắc là các yếu tố góp phần.
Sân trong nhà ống dùng để làm gì?
Sân trong đưa ánh sáng, gió xuống giữa ngôi nhà sâu, thoát nước mưa, là nơi đặt bể nước, chậu cây, giặt giũ. Sân trong cũng chia nhà thành các khối có chức năng khác nhau như buôn bán, ở, bếp và khu phụ.
Có thể tham quan nhà ống cổ ở đâu?
Trong phố cổ có những ngôi nhà cổ đã được tu bổ và mở cửa cho khách, ví dụ ngôi nhà số 87 phố Mã Mây. Ở đó bạn thấy đủ các lớp không gian của một nhà ống truyền thống. Giờ mở cửa nên kiểm thông tin hiện hành trước khi đến.
Vì sao nhiều nhà ống trong phố cổ bị xuống cấp?
Nhiều nhà ống có tuổi lâu, lại bị chia cho nhiều hộ cùng ở. Sửa chữa toàn bộ cần sự đồng ý và đóng góp của nhiều người, khó thực hiện. Việc cơi nới, lợp kín sân trong để thêm chỗ ở cũng làm nhà tối, ẩm và nặng thêm.
Nhà ống phố cổ có được phá đi xây lại không?
Việc xây lại, sửa chữa nhà trong khu phố cổ phải tuân theo quy chế quản lý về chiều cao, mặt tiền, vật liệu và phải xin phép theo quy định. Với nhà có giá trị đặc biệt thì quy định chặt hơn. Nên hỏi cơ quan quản lý và chính quyền phường trước khi làm.